METİN YAPISI
Yazılı metinler içeriklerine, amaçlarına ve yazılış biçimlerine göre farklı türlere ayrılır. Bilgilendirici metinler, öyküleyici metinler ve şiir olmak üzere üç temel başlığı inceleyelim.
1. BİLGİLENDİRİCİ METİNLER
Bir bilgiyi aktarmak, bir kişiyi, yeri veya ürünü tanıtmak amacıyla kaleme alınan metinlere bilgilendirici metin denir.
Bilgilendirici metinlerde temel amaç okuyucuya bilgi kazandırmaktır.
Genellikle nesnel bir bakış açısı kullanılır (kişisel yorumlara az yer verilir).
Dil sade, açık ve anlaşılır olmalıdır.
Düşünceyi geliştirme yolları (tanımlama, örneklendirme vb.) sıkça kullanılır.
Örnek:Termometre, sıcaklığı ölçmek için kullanılan bir alettir. İçerisinde genellikle cıva veya renkli alkol bulunan ince bir cam tüpten oluşur. Sıcaklık arttıkça tüpün içindeki sıvı genleşerek yükselir, sıcaklık düştükçe büzüşerek alçalır. Böylece üzerindeki ölçek sayesinde havanın veya bir cismin sıcaklık derecesi belirlenir.
(Bu metin termometre hakkında bilgi vermektedir.)
2. ÖYKÜLEYİCİ METİNLER
Yaşanmış veya yaşanması mümkün olan olayların; yer, zaman ve kişi unsurları belirtilerek anlatıldığı metinlere öyküleyici metin denir. (Masal ve fabllarda olağanüstü olaylar anlatılsa da onlar da öyküleyici metin sayılır.)
Öyküleyici metinlerde “olay, zaman, mekân (yer) ve kişi (şahıs kadrosu)” unsurlarına mutlaka yer verilir.
Serim (giriş), düğüm (gelişme) ve çözüm (sonuç) bölümlerinden oluşur.
Olay yazılarında anlatım biçimi olarak öyküleme sıkça kullanılır.
Örnek:Kerem, sabah uyandığında penceresinden bembeyaz bir manzara gördü. Heyecanla yatağından fırlayıp montunu giydi. Bahçeye çıktığında köpeği Tarçın da onu bekliyordu. Birlikte karın içinde yuvarlanmaya başladılar. Annesi içeriden “Kahvaltı hazır!” diye seslenince Kerem, Tarçın’a dönüp “Hadi içeri girelim, sonra yine oynarız.” dedi ve eve doğru koştu.
(Olay, kişi, zaman ve yer unsurları vardır.)
3. ŞİİR
Duyguların, düşüncelerin ve hayallerin etkileyici bir dil kullanılarak, ahenkli dizeler halinde yazılmasına şiir denir.
Şiirin her bir satırına dize (mısra) denir ve şiirler dizeler halinde yazılır.
Şiirlerde genellikle dize sonlarında ses benzerlikleri (kafiye/redif) bulunarak ahenk sağlanır.
Şiirde ele alınan, işlenen temel konuya şiirin teması (ana duygu) denir.
Düşüncelerin alt alta yazılarak şiir oluşturulmaz, şiirde mutlaka duygu olmalıdır.
Örnek:Memleket isterim,
Gök mavi, dal yeşil, tarla sarı olsun;
Kuşların çiçeklerin diyarı olsun.
Memleket isterim,
Ne başta dert ne gönülde hasret olsun;
Kardeş kavgasına bir nihayet olsun.
(Cahit Sıtkı Tarancı)