Paylaş

6. Sınıf Kök ve Ek Konu Anlatımı

Bu sayfada 6. sınıf kök ve ek konusu için hazırlanmış etkileşimli konu anlatım sunusu yer almaktadır. Sunuda sözcüklerin köklerini belirleme, köklerin özellikleri, isim ve fiil kökleri, yapım ekleri ve çekim ekleri öğrencilerin seviyesine uygun açıklamalar ve örneklerle ele alınmıştır.

Öğretmenler bu çalışmayı akıllı tahtada konu anlatımı, tekrar ve sınıf içi uygulama amacıyla kullanabilir. Öğrenciler ise sözcükleri kök ve eklerine ayırma, kökün türünü belirleme, yapım ve çekim eklerini birbirinden ayırt etme becerilerini etkileşimli etkinlikler ve test sorularıyla pekiştirebilir.

Kök ve Ek

1. Kök

Bir sözcüğün daha küçük anlamlı parçalara ayrılamayan en küçük bölümüne kök denir. 
Sözcüğün kökü ile sözcüğün tamamı arasında anlam ilişkisi bulunmalıdır.
Örnek:Tuz – luk → Tuzluk
“Tuzluk” sözcüğünün parçalanamayan en küçük anlamlı parçası tuz sözcüğüdür. “Tuz” ile “tuzluk” arasında anlam ilişkisi bulunduğu için sözcüğün kökü tuzdur.
Örnek:çiçek -çi → çiçekçi                 sanat -çı → sanatçı
okul -da → okulda                kitap -lar → kitaplar
koş -u → koşu                       kalem -im → kalemim
Uyarı:Bir sözcüğün kökünü bulurken yalnızca sözcüğün başındaki anlamlı parçaya bakmak yeterli değildir. Bulunan kökün, sözcüğün bütünüyle anlam bakımından ilişkili olması gerekir.
Örnek:bal → arıların yaptığı tatlı madde
balık → suda yaşayan canlı

“Balık” sözcüğünün başında “bal” sözcüğü bulunsa da bu iki sözcük arasında anlam ilişkisi yoktur. Bu nedenle “balık” sözcüğünün kökü balıktır.

2. Köklerin Özellikleri

1. Kök, sözcüğün başında bulunur

Türkçe, sondan eklemeli bir dildir. Bu nedenle ekler kökten sonra gelir.
Örnek:Kök         Ek            Ek              Sözcük
su           -cu          -luk    →      suculuk
göz        -lük          -çü     →    gözlükçü
baş        -lık           -lı        →     başlıklı

2. Ekler, kökün yapısını değiştirmez

Köke çeşitli ekler getirilebilir ancak kökün temel yapısı genellikle değişmez.
Örnek:Kök       Ek      Ek              Sözcük
gel      -miş     -ti        →   gelmişti
ev       -ler       -imiz   →   evlerimiz
Uyarı:Türkçede ben ve sen sözcükleri “-e” yönelme hâl ekini aldığında sözcüklerin yapısında değişiklik olur. Bu durum Türkçedeki istisnalardan biridir.
Örnek:ben + e → bana                    sen + e → sana

3. İsim Kökü ve Fiil Kökü

Bir kökün isim mi yoksa fiil mi olduğunu anlamak için köke “-mak, -mek” eklerinden uygun olanı getiririz.
Örnek:Kök, “-mak/-mek” ekini aldığında anlamlı bir sözcük oluşturuyorsa fiil kökü; oluşturmuyorsa isim köküdür.

A. İsim Kökü

Varlıkları, nesneleri ve kavramları karşılayan köklere isim kökü denir.
Örnek:taş -lı   → taşlı            göz -lük → gözlük
ev -siz  → evsiz          tuz -lu → tuzlu
yol -cu → yolcu         kapı -cı → kapıcı

B. Fiil Kökü

İş, oluş veya hareket bildiren köklere fiil kökü denir.
Örnek:sil -gi → silgi              çiz -gi → çizgi
sev -gi → sevgi         yaz -ı → yazı
koş -u → koşu          bil -gi → bilgi
Bu köklere “-mak/-mek” eki getirildiğinde anlamlı yapılar oluşur:

4. Ek-1

Tek başına anlamı bulunmayan, sözcüklerin sonuna gelerek onlara yeni anlam kazandıran veya sözcüklerin cümledeki görevini belirleyen seslere ek denir.
Türkçede ekler iki ana grupta incelenir:
1. Yapım ekleri
2. Çekim ekler

A. Yapım Eki

Eklendiği sözcüğün anlamını değiştirerek yeni bir sözcük oluşturan eklere yapım eki denir.
Örnek:süpür -ge → süpürge       balık -çı → balıkçı
kitap -lık → kitaplık          odun -luk → odunluk
göz -lük → gözlük            kalem -lik → kalemlik

Kitap ve kitaplık sözcükleri aynı şeyi karşılamaz:
kitap: Okumak amacıyla hazırlanmış eser
kitaplık: Kitapların yerleştirildiği eşya veya bölüm
“-lık” eki, “kitap” sözcüğüne yeni bir anlam kazandırdığı için yapım ekidir.

5. Ek-2

B. Çekim Eki

Sözcüğün temel anlamını değiştirmeyen, sözcüğün cümledeki görevini veya diğer sözcüklerle ilişkisini belirleyen eklere çekim eki denir.
Çekim eki alan sözcükten yeni bir sözcük türemez.
Örnek:Kök       Çekim Eki        Sözcük                 Kök     Çekim Eki       Sözcük
çocuk       -lar         →  çocuklar                   ev         -den      →   evden
kalem        -i           →  kalemi                    sınıf         -a          →   sınıfa
okul         -da          →  okulda                     el         -imiz        →   elimiz

Ev ve evden sözcükleri aynı varlığı karşılar. “-den” eki yalnızca evden uzaklaşma anlamı kazandırmış, yeni bir sözcük oluşturmamıştır. Bu nedenle “-den” eki çekim ekidir.


6. Yapım Eki ve Çekim Eki Arasındaki Fark

          Yapım Eki                                                Çekim Eki
Yeni bir sözcük türetir.                         Yeni bir sözcük türetmez.
Sözcüğün anlamını değiştirir.              Sözcüğün temel anlamını değiştirmez.
söz + -lük → sözlük                              sözlük + -te → sözlükte
tuz + -lu → tuzlu                                   tuz + -u → tuzu
göz + -lük → gözlük                             gözlük + -ler → gözlükler
Örnek:Balıkçıların tekneleri kıyıya yaklaştı.

balık → Kök
-çı → Yapım eki; “balıkçı” sözcüğünü oluşturmuştur.
-lar → Çekim eki; çoğul anlamı kazandırmıştır.
-ın → Çekim eki; aitlik ilişkisi kurmuştur.

Balık + çı + lar + ın → Balıkçıların

7. Altı Çizili Sözcüklerin Kökünü Bulma

?
1
Annem, misafirler için masaya renkli tabakları yerleştirdi.
tabak
?
2
Kardeşim bulmacadaki son sözcüğü hemen buldu.
bul
?
3
Çocuklar zil çalınca sınıfa hızla koştular.
koş
?
4
Dedem bahçedeki ağaçları dikkatlice budadı.
ağaç
?
5
Öğretmenimiz tahtaya uzun bir cümle yazdı.
yaz
?
6
Kedimiz güneşli köşede saatlerce uyudu.
uyu
?
7
Hafta sonu müzedeki eski eserleri inceledik.
eser
?
8
Rüzgâr çıkınca pencereleri hemen kapattım.
pencere
?
9
Arkadaşım yarışmadaki soruları çok hızlı çözdü.
çöz
?
10
Sabah erkenden kuşların sesini dinledim.
kuş
?
11
Küçük çocuk topunu görünce sevinçle güldü.
gül
?
12
Teneffüste bütün öğrenciler bahçeye çıktı.
öğrenci

8. Altı Çizili Sözcüğün Kök Türünü Bulma

?
1
Sabah erkenden bahçedeki çiçekleri suladım.
İsim Kökü
?
2
Küçük kardeşim odasında uzun süre uyudu.
Fiil Kökü
?
3
Annem pazardan taze meyveler aldı.
İsim Kökü
?
4
Gezide eski köprüleri yakından inceleme fırsatı bulduk.
İsim Kökü
?
5
Sınıftaki herkes soruyu dikkatlice dinledi.
Fiil Kökü
?
6
Topa sert vurunca kaleci hemen atladı.
Fiil Kökü
?
7
Dolabın üst rafındaki kitapları tek tek indirdim.
İsim Kökü
?
8
Arkadaşım yarışmada tüm soruları doğru bildi.
Fiil Kökü
?
9
Dedem küçük torununa masal anlattı.
İsim Kökü
?
10
Yağmur başlayınca çocuklar eve doğru koştu.
Fiil Kökü
?
11
Masanın üzerindeki mavi kalemi bana uzattı.
İsim Kökü
?
12
Öğretmenimiz derste yeni konuyu ayrıntılı biçimde anlattı.
Fiil Kökü

9. Ek Alan Sözcüğün Anlamı Değişti mi, Değişmedi mi?

?
1
Bahçedeki taşlık alanı temizleyip çiçek ekeceğiz.
Anlamı Değişti
?
2
Sabah evden çıkarken montumu almayı unuttum.
Anlamı Değişmedi
?
3
Dedem köydeki zeytinlik tarlaya her hafta gider.
Anlamı Değişti
?
4
Annem, misafirler için sütlü tatlı hazırladı.
Anlamı Değişti
?
5
Masanın üstündeki defteri öğretmenime teslim ettim.
Anlamı Değişmedi
?
6
Eski evin yanındaki odunluk artık kullanılmıyor.
Anlamı Değişti
?
7
Parktaki çocuklar akşama kadar neşeyle oynadı.
Anlamı Değişmedi
?
8
Babam akşam arabayla beni kurstan aldı.
Anlamı Değişmedi
?
9
Rüzgârlı havada ince yağmurluk pek işe yaramadı.
Anlamı Değişti
?
10
Kardeşim kitabı bitirince bana da verdi.
Anlamı Değişmedi
?
11
Sınıfın kapısını sessizce kapatıp yerine oturdu.
Anlamı Değişmedi
?
12
Sabah kahvaltısında peynirli poğaça yedik.
Anlamı Değişti

10. Altı Çizili Sözcüğün Aldığı Eki Belirleme

?
1
Masadaki cam tuzluk yere düşünce iki parçaya ayrıldı.
Yapım Eki
?
2
Bahçedeki çocuklar teneffüs boyunca neşeyle oyun oynadı.
Çekim Eki
?
3
Kardeşim bugün okulda düzenlenen bilgi yarışmasına katıldı.
Çekim Eki
?
4
Karlı havada kalın yünlü montunu giyerek dışarı çıktı.
Yapım Eki
?
5
Defterler masanın üzerinde düzenli biçimde duruyordu.
Çekim Eki
?
6
Yol kenarındaki simitçi sabah erkenden tezgâhını açtı.
Yapım Eki
?
7
Bu küçük oda oldukça havasız ve karanlıktı.
Yapım Eki
?
8
Görevli kapıyı sessizce kapatıp salondan dışarı çıktı.
Çekim Eki
?
9
Yeni kitaplık odanın boş köşesine dikkatlice yerleştirildi.
Yapım Eki
?
10
Sabah erkenden evden çıkıp otobüs durağına yürüdük.
Çekim Eki
?
11
Masanın üzerindeki kalemim birden ortadan kayboldu.
Çekim Eki
?
12
Köyün çevresindeki ormanlık alanlar koruma altına alındı.
Yapım Eki

11. Test Sorusu-1

11
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük kök hâlindedir?
AFırtınada eski çatımız zarar gördü.
BÇocuk, bulduğu taşı cebine koydu.
CBahçedeki gül sabah erkenden açmıştı.
DSınıfın kapısı sessizce açıldı.
Doğru cevap C. Çünkü “gül” sözcüğü cümlede herhangi bir ek almadan, kök hâlinde kullanılmıştır.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.

12. Test Sorusu-2

12
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yapım eki almamıştır?
AKış gelince evimizde daha çok vakit geçiriyoruz.
BKöşedeki çiçekçi sabah erkenden dükkânını açtı.
CBu tuzlu yemek hepimizi çok susattı.
DGece sokak oldukça sessizdi.
Doğru cevap A. Çünkü “evimizde” sözcüğü yalnızca iyelik ve bulunma hâli eklerini almıştır; yapım eki almamıştır.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.

13. Test Sorusu-3

13
Aşağıdaki tabloda sözcüklerin kök ve eklerine ayrılışı verilmiştir.

Sözcük — Kök — Ekler
Suluktan — su — -luk, -tan
Kitaplar — kitap — -lar
Yolcular — yol — -cu, -lar
Güneşli — gün — -eş, -li

Bu tabloda hangi sözcüğün kök ve ekleri yanlış gösterilmiştir?
ASuluktan
BKitaplar
CYolcular
DGüneşli
Doğru cevap D. Çünkü “güneşli” sözcüğünün kökü “güneş”tir; “gün” ile “güneşli” arasında kök ilişkisi kurulamaz.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.

14. Test Sorusu-4

14
I. dağcılar
II. evimizde
III. tuzsuz
IV. kalemler

Numaralanmış sözcüklerden hangileri yapım eki almıştır?
AI ve II
BI ve III
CII ve IV
DIII ve IV
Doğru cevap B. Çünkü “dağcılar” sözcüğündeki “-cı” ve “tuzsuz” sözcüğündeki “-suz” ekleri yeni anlamlı sözcükler türeten yapım ekleridir.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.

15. Test Sorusu-5

15
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcüğün aldığı ek, sözcüğün anlamını değiştirmemiştir?
AMasaya yeni bir kitaplık koyduk.
BYağmurlu havalarda dışarı çıkmıyorum.
CKütüphaneden iki kitabı ödünç aldım.
DSınıfın en çalışkan öğrencisiydi.
Doğru cevap C. Çünkü “kitabı” sözcüğündeki belirtme hâli eki, sözcüğün temel anlamını değiştirmemiştir.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.

16. Test Sorusu-6

16
Aşağıdakilerin hangisinde altı çizili sözcüğün kökü yanlış gösterilmiştir?
Abalıkçı — balık
Bgözlük — göz
Cyapraklar — yap
Dsusuz — su
Doğru cevap C. Çünkü “yapraklar” sözcüğünün kökü “yaprak”tır; “yap-” fiiliyle sözcüğün bütünü arasında anlam ilişkisi yoktur.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.

17. Test Sorusu-7

17
Kütüphanedeki yeni kitaplık (I), sınıfın bir köşesine yerleştirildi. Öğrenciler raflardaki kitapları (II) türlerine göre ayırdı. Duvara küçük bir sessizlik (III) uyarısı asıldı. Sonra herkes seçtiği kitabı masada (IV) okumaya başladı.

Bu metindeki numaralanmış sözcüklerden hangileri aldıkları ek sayesinde yeni bir anlam kazanmıştır?
AI ve III
BI ve IV
CII ve III
DII ve IV
Doğru cevap A. Çünkü “kitaplık” ve “sessizlik” sözcükleri yapım eki alarak köklerinden farklı anlamlar kazanmıştır.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.

18. Test Sorusu-8

18
I. kalemlik
II. tuzluk
III. çocukluk
IV. odunluk

Numaralanmış sözcüklerden hangileri aldıkları “-lık/-lik” yapım ekiyle bir şeyin konulduğu yer ya da kap anlamı kazanmıştır?
AI ve II
BI ve III
CII, III ve IV
DI, II ve IV
Doğru cevap D. Çünkü kalemlik kalemin, tuzluk tuzun, odunluk ise odunun konulduğu yer veya kabı bildirir; “çocukluk” bir yaşam dönemini anlatır.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.

19. Test Sorusu-9

19
Aşağıdaki sözcük çiftlerinin hangisinde her iki sözcük de yalnızca çekim eki almıştır?
Aevimizden — kalemler
Bgözlükçü — yollarda
Csessizlik — kitapta
Dtuzlu — çiçekler
Doğru cevap A. Çünkü “evimizden” ve “kalemler” sözcüklerindeki ekler, sözcüklerin anlamını değiştirmeyen çekim ekleridir.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.

20. Test Sorusu-10

20
Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisinin kökü fiildir?
AKardeşim yeni bir yağmurluk aldı.
BYarışmaya katılan koşucu son turda hızlandı.
CMasadaki gözlüğü babama verdim.
DKıyıdaki balıkçı ağlarını topladı.
Doğru cevap B. Çünkü “koşucu” sözcüğünün kökü hareket bildiren “koş-” fiilidir.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.

21. Test Sorusu-11

21
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük hem yapım eki hem de çekim eki almıştır?
AÇocuklar bahçede neşeyle oynuyordu.
BYeni kitaplığı duvara dikkatlice sabitledik.
CMasaya kırmızı bir kalem bıraktım.
DYolun kenarında büyük taşlar vardı.
Doğru cevap B. Çünkü “kitaplığı” sözcüğü önce “-lık” yapım ekini, ardından “-ı” belirtme hâli ekini almıştır.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.

22. Test Sorusu-12

22
I. “Evimizden” sözcüğünde yapım eki yoktur.
II. “Tuzlukta” sözcüğü hem yapım hem çekim eki almıştır.
III. “Gözler” sözcüğünün kökü fiildir.
IV. “Yolcu” sözcüğündeki “-cu” yapım ekidir.

Numaralanmış yargılardan hangileri doğrudur?
AI ve II
BI, III ve IV
CII ve III
DI, II ve IV
Doğru cevap D. Çünkü I, II ve IV. yargılar doğrudur; “gözler” sözcüğünün kökü fiil değil, isim olan “göz”dür.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.
SLAYT LİSTESİ
SAYFA: 1 / 22
i Kullanım Bilgilendirmesi
✓

Bu sunu; akıllı tahtalarda, bilgisayarlarda, tabletlerde ve farklı işletim sistemlerinde kullanılabilecek şekilde hazırlanmıştır.

⛶

İçeriği daha rahat kullanmak için sununun sağ alt köşesindeki tam ekran butonunu kullanabilirsiniz.

↻

Mobil cihazlarda daha geniş görüntüleme için ekranı yatay kullanmanız ve otomatik döndürme ayarını açmanız önerilir.

✎

Ders sırasında Epic Pen, Fatih Kalem veya benzeri ekran üzerine yazı yazma araçlarıyla sunuyu daha etkileşimli kullanabilirsiniz.

Bu Sunuda Hangi Konular Var?

Kök

Bir sözcüğün daha küçük anlamlı parçalara ayrılamayan en küçük bölümü olan kök ve sözcüğün bütünüyle kökü arasındaki anlam ilişkisi açıklanır.

Köklerin Özellikleri

Türkçenin sondan eklemeli yapısı, eklerin kökten sonra gelmesi ve kökün temel yapısının ek alırken korunması örneklerle ele alınır.

İsim ve Fiil Kökleri

Köklerin “-mak/-mek” eki yardımıyla isim veya fiil kökü olarak nasıl ayırt edileceği ve iki kök türünün özellikleri açıklanır.

Yapım Ekleri

Eklendiği sözcüğün anlamını değiştirerek yeni bir sözcük oluşturan yapım ekleri farklı sözcük örnekleri üzerinden gösterilir.

Çekim Ekleri

Sözcüğün temel anlamını değiştirmeden cümledeki görevini veya diğer sözcüklerle ilişkisini belirleyen çekim ekleri açıklanır.

Yapım ve Çekim Eki Arasındaki Fark

Yeni sözcük türeten yapım ekleri ile sözcüğün anlamını değiştirmeyen çekim ekleri karşılaştırmalı örneklerle birbirinden ayrılır.

Etkileşimli Etkinlikler

Sözcüklerin kökünü ve kök türünü bulma, ekin sözcüğün anlamını değiştirip değiştirmediğini belirleme ve ek türünü ayırt etmeye yönelik 4 etkileşimli etkinlik yer alır.

Değerlendirme Testleri

Kök, isim-fiil kökü, yapım eki ve çekim eki konularındaki kazanımları ölçen 12 çoktan seçmeli soruyla öğrencilerin öğrenme düzeyi değerlendirilir.

İlk Yorumu Sen Yap

Bu içerikle ilgili görüş, soru ve önerilerinizi paylaşabilirsiniz.

Yorum Yaz

E-posta adresiniz yayımlanmaz. Zorunlu alanlar * ile işaretlenmiştir.

Bunlara da Göz Atın

Dile Gelen Eşyalar Konuşma Sınavı indir

İncele

6.Sınıf Yazım Kuralları Büyük Harflerin Yazımı Konu Anlatımı

İncele

6.Sınıf Söz Gruplarında Anlam Konu Anlatımı

İncele