CÜMLEDE ANLAM
Duygu, düşünce ve isteklerimizi ifade ettiğimiz cümlelerin taşıdığı anlam özelliklerini 17 ana başlık altında, tüm detayları ve soru tipleriyle inceleyelim.
1. ÖZNEL CÜMLELER
Söyleyenin kendi kişisel düşüncesini, duygusunu veya beğenisini yansıtan cümlelerdir. Doğruluğu veya yanlışlığı kişiden kişiye değiştiği için kanıtlanamaz.
Özellikleri:
- “Bence, bana göre” anlamı taşır.
- Kişisel yorum içerir.
- Kanıtlanabilirlik özelliği yoktur.
Soru Kalıpları:
- Aşağıdaki cümlelerin hangisi kanıtlanabilirlik açısından diğerlerinden farklıdır?
- Hangi cümlede kişisel görüşe yer verilmiştir?
➔ Bu yazarın dili oldukça etkileyici.
➔ Sonbahar en hüzünlü mevsimdir.
2. NESNEL CÜMLELER
Kişisel görüş içermeyen, herkesçe aynı kabul edilen, bilimsel verilerle veya gözlemle doğruluğu ya da yanlışlığı kanıtlanabilen cümlelerdir.
Özellikleri:
- Kişiden kişiye değişmez.
- Yorum içermez, bilgi verir.
- Kanıtlanabilir niteliktedir.
Bir cümlenin nesnel olması için o bilginin mutlaka “doğru” olması gerekmez. Bilginin “yanlış olduğu” ispatlanabiliyorsa o cümle de nesneldir.
Örnek: “Türkiye’nin başkenti İzmir’dir.” (Yanlıştır ama ‘yanlışlığı’ kanıtlanabilir. Kişisel bir görüş değildir, bu yüzden nesneldir.)
➔ Su, 100 derecede kaynar.
➔ İstiklal Marşı’nın yazarı Mehmet Akif Ersoy’dur.
3. SEBEP-SONUÇ CÜMLELERİ
Bir eylemin hangi gerekçeyle, hangi sebeple yapıldığını bildiren cümlelerdir. Genellikle eylem gerçekleşmiştir.
Kullanılan İfadeler:
“-dığı için, -den dolayı, -den ötürü, çünkü, ile, -ince” gibi ek ve sözcükler kullanılır.
Soru Kalıpları:
- Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yargı gerekçesiyle birlikte verilmiştir?
- “Niçin, Neden?” sorularına cevap verir.
➔ Kar yağdığı için (Sebep) yollar kapandı (Sonuç).
➔ Çok yorulduğundan (Sebep) hemen uyudu (Sonuç).
4. AMAÇ-SONUÇ CÜMLELERİ
Eylemin hangi amaca, hangi hedefe yönelik yapıldığını bildiren cümlelerdir. Amaç henüz gerçekleşmemiştir, sadece hedeflenmiştir.
Kullanılan İfadeler:
“-mek için, -mek üzere, diye, amacıyla, maksadıyla” gibi ifadelerle sağlanır.
Soru Kalıpları:
- Aşağıdakilerden hangisinde amaç-sonuç ilişkisi vardır?
- Eylem hangi amaca yönelik yapılmıştır?
Cümledeki “için” kelimesinin yerine “amacıyla” kelimesini getirin. Anlamlı oluyorsa Amaç-Sonuç, olmuyorsa Sebep-Sonuçtur.
Örnek: “Kilo vermek amacıyla spor yapıyor.” (Uygun ➔ Amaç-Sonuç)
➔ Seni görmek için (Amaç) buraya geldim (Sonuç).
➔ Borçlarını ödemek üzere (Amaç) arabasını sattı.
5. KOŞUL-SONUÇ CÜMLELERİ
Bir eylemin gerçekleşmesinin veya gerçekleşmemesinin başka bir duruma (şarta) bağlı olduğu cümlelerdir.
Özellikleri:
- Birinci bölüm (şart) gerçekleşirse ikinci bölüm (sonuç) gerçekleşir.
- Genellikle “-se, -sa” eki kullanılır. Ayrıca “ise, -dikçe, ama, üzere” ifadeleriyle de sağlanır.
Soru Kalıpları:
- Hangi cümlede eylemin gerçekleşmesi bir koşula bağlanmıştır?
➔ Ödevini yaparsan (Koşul) oyun oynayabilirsin.
➔ Düzenli çalıştıkça (Koşul) başarısı artıyordu.
6. GERÇEK VE HAYAL ÜRÜNÜ CÜMLELER
Gerçek Cümleler: Günlük hayatta yaşanması mümkün olan, akla uygun olayları anlatır.
Hayal Ürünü Cümleler: Gerçekleşmesi imkansız, sadece zihinde tasarlanan olayları anlatır.
➔ Gerçek: Çocuk parkta top oynuyor.
➔ Hayal: Yıldızlar gece bize göz kırptı.
7. BENZETME CÜMLELERİ
Anlatımı güçlendirmek için aralarında ilgi bulunan iki varlıktan, nitelikçe zayıf olanın güçlü olana benzetilmesidir. “Gibi, kadar, sanki, andırıyor” ifadeleri kullanılır.
➔ Bulaşıklar dağ gibi yığıldı.
➔ Pamuk kadar yumuşak elleri vardı.
8. KARŞILAŞTIRMA CÜMLELERİ
En az iki varlık, kavram veya durumun benzerlik ya da farklılıklarının kıyaslandığı cümlelerdir. “Daha, en, kadar, göre, ise” gibi ifadelerle yapılır.
➔ Sınıfın en çalışkan öğrencisi Ali’dir.
➔ Erzurum, Antalya’ya göre daha soğuktur.
9. ÖRTÜK ANLAM
Cümlede açıkça yazılmayan ancak cümlenin gelişinden veya “de, da, bile, artık, yine” gibi eklerden çıkarılan gizli anlamdır.
➔ Toplantıya Ahmet de geldi. (Demek ki başkaları da gelmiş.)
➔ Sen yine mi geç kaldın? (Daha önce de geç kalmış.)
10. CÜMLE OLUŞTURMA
Karışık olarak verilen kelimelerle anlamlı ve kurallı bir cümle oluşturma işidir. Önce yüklem (işi yapan kelime) bulunur ve sona konur.
Kelime: anahtarıdır / başarının / sabır / en büyük
Cümle: Sabır, başarının en büyük anahtarıdır.
11. CÜMLEYE HÂKİM OLAN DUYGULAR
Cümlelerde ifade edilen sevinç, üzüntü, pişmanlık, sitem gibi baskın hislerdir.
- Sevinç: Yaşasın, sınavı geçtim!
- Üzüntü: Zavallı kedi soğukta titriyordu.
- Şaşırma: Aa, sen de mi buradaydın!
- Pişmanlık: Keşke o sözleri söylemeseydim. (Yapılan bir işten duyulan üzüntü)
12. CÜMLENİN ANLAM ÖZELLİKLERİ
Cümlelerin taşıdığı ince anlam detaylarıdır.
➔ İhtimal: Yarın yağmur yağabilir.
➔ Tahmin: Annem şimdi yemeği hazırlamıştır.
➔ Öneri: Dişlerini günde iki kez fırçalamalısın.
➔ Sitem: İnsan buraya kadar gelir de bir selam vermez mi?
➔ Azımsama: Bu kadarcık parayla ne alınır ki?
➔ Küçümseme: Sen kim, yazar olmak kim!
13. BENZER ANLAMLI CÜMLELER
Farklı sözcüklerle kurulsa da aynı düşünceyi veya mesajı veren cümlelerdir.
➔ “Vakit nakittir.” = “Zaman paradır.”
➔ “Damlaya damlaya göl olur.” = “Küçük birikimler zamanla büyür.”
14. KARŞIT ANLAMLI CÜMLELER
Anlamca birbirinin tam zıttı olan, birbiriyle çelişen fikirleri savunan cümlelerdir.
➔ “Başarı şans işidir.” X “Başarı sadece çalışarak elde edilir.”
15. KESİN YARGI
Bir cümleden, yorum katmadan çıkarılabilecek net ve tartışmasız bilgidir.
Cümle: “Ali, sınıfın en çalışkanıdır.”
Kesin Yargı: Sınıfta Ali’den daha çalışkan kimse yoktur.
16. CÜMLE YORUMLAMA
Bir cümlenin ana fikrini, yazarın ne anlatmak istediğini veya cümlenin verdiği mesajı bulmaktır.
Cümle: “Ağaç yaşken eğilir.”
Yorum: İnsanlar küçük yaşta daha kolay eğitilir.
17. CÜMLE BİRLEŞTİRME VE AYIRMA
Birleştirme: İki ayrı cümleyi bağlaçlar veya eklerle tek cümle haline getirmektir.
Ayırma: Tek bir uzun cümleyi anlamlı iki kısa cümleye bölmektir.
➔ Ayrı: Eve geldi. Yemek yedi.
➔ Birleşik: Eve gelip yemek yedi.