5. Sınıf Söz Grupları Konu Anlatımı
Bu sayfada 5. sınıf söz grupları konusu için hazırlanmış etkileşimli konu anlatım sunusu yer almaktadır. Sunuda söz gruplarında anlam, kalıp sözler, deyimler, atasözleri ve atasözlerinde gerçek-mecaz anlam öğrencilerin seviyesine uygun örneklerle açıklanmıştır.
Öğretmenler bu çalışmayı akıllı tahtada konu anlatımı, tekrar etkinliği ve sınıf içi soru-cevap çalışması olarak kullanabilir. Öğrenciler ise sunudaki örnekler, eşleştirme etkinlikleri ve test soruları sayesinde söz grupları konusunu pekiştirebilir.
1. SÖZ GRUPLARINDA ANLAM
En az iki sözcüğün bir araya gelerek tek bir anlam oluşturmasına söz grubu denir.
Bazı söz grupları, gerçek anlamından uzaklaşarak mecazlı bir anlatım kazanır. Bu tür söz gruplarının cümlede kazandığı anlama söz gruplarında anlam denir.
Örnek:Bu işi çözmek için biraz kafa yormak gerekiyor.
Bu cümlede “kafa yormak” söz grubu, gerçekten kafanın yorulması anlamında değildir.
Düşünmek, emek vermek, zihinsel çaba göstermek anlamında kullanılmıştır.
Örnek:Sınavı kazandığını duyunca mutluluktan havaya uçtu.
Bu cümlede “havaya uçmak” söz grubu, gerçekten uçmak anlamında değildir.
Çok sevinmek, aşırı mutlu olmak anlamında kullanılmıştır.
Örnek:Öğretmenin anlattığı önemli ayrıntıyı gözden kaçırmışım.
Bu cümlede “gözden kaçırmak” söz grubu, gerçekten bir şeyin gözün önünden kaçması anlamında değildir.
Fark etmemek, dikkatinden kaçmak, görmemek anlamında kullanılmıştır.
2. KALIP SÖZLER
Kalıp sözler, günlük yaşamda sık sık kullanılan ve toplum içinde ortak bir anlam taşıyan sözlerdir.
- Kalıp sözlerde yer alan sözcükler değiştirilemez; sözcüklerin yeri değiştirilemez.
- Kalıp sözler çoğu zaman bir durumu, duyguyu, isteği ya da nezaket ifadesini kısa yoldan anlatır.
Örnek:Kolay gelsin.
Bir iş yapan kişiye iyi dilekte bulunmak için söylenir.
Örnek:Geçmiş olsun.
Hasta olan ya da kötü bir olay yaşayan kişiye söylenir.
Örnek:Ellerine sağlık.
Yemek yapan ya da emek vererek bir iş ortaya koyan kişiye söylenir.
Örnek:Güle güle kullan.
Yeni bir eşya alan kişiye iyi dilekte bulunmak için söylenir.
3. DEYİMLER-1
Bir durumu, duyguyu ya da olayı daha etkili anlatmak için kullanılan, genellikle gerçek anlamından uzaklaşarak özel bir anlam kazanan söz gruplarına deyim denir.
Deyimlerin Özellikleri
Genellikle mastar hâldedirler.
Örnek:Gözden düşmek, Kafa yormak, Ağzı açık kalmak
Kişiye ve zamana göre çekimlenebilirler.
Örnek:Ben onun gözünden düştüm.
Deyimler kalıplaşmış söz öbekleridir, sözcüklerin yerleri değiştirilmez, eş veya yakın anlamlıları kullanılamaz.
Örnek:Karnı zil çalmak (Doğru)
Midesi zil çalmak (Yanlış)
Karnı davul çalmak (Yanlış)
4. DEYİMLER-2
Deyimler genellikle mecaz anlamlı olsa da gerçek anlamlı olan deyimler de vardır.
Örnek:Bu paket yükte hafif, pahada ağır bir eşyaydı.
Sınıfa girince öğretmeniyle göz göze geldi.
Sınıfa girince öğretmeniyle göz göze geldi.
Deyimler genellikle öğüt vermez, bir durumu ya da duyguyu etkili biçimde anlatır.
Örnek:Kardeşim oyuncağı kırılınca surat astı.
Bu cümlede “surat asmak” deyimi, kişinin üzgün ya da kırgın olduğunu anlatır; öğüt vermez.
Deyimler genellikle söz öbeği şeklindendir ancak az da olsa cümle şeklinde olan deyimler de vardır.
Örnek:
Söz Öbeği Şeklinde Cümle Şeklinde
İçine kapanmak İş işten geçti. Burnunda tütmek Atı alan Üsküdar’ı geçti.
Gözden kaçırmak Fareler cirit atıyor.
5. ATASÖZLERİ-1
Uzun yıllar boyunca insanların yaşadığı olaylardan, gözlemlerden ve deneyimlerden doğan; toplumun kültürünü, geleneklerini, yaşayışını ve düşünce biçimini yansıtan kalıplaşmış sözlere atasözü denir.
Atasözleri genellikle insanlara yol gösterir, öğüt verir ya da yaşanmışlıklardan çıkarılan dersleri kısa ve etkili biçimde anlatır.
Atasözlerinin Özellikleri
Atasözlerinin söyleyeni belli değildir. Bu sözler toplumun ortak malı hâline gelmiştir.
Örnek:“Damlaya damlaya göl olur.”
Bu atasözünü kimin söylediği bilinmez. Toplum içinde zamanla yayılmış ve kalıplaşmıştır.
Atasözleri, deyimler gibi çekimlenmez. Kişiye ya da zamana göre farklı biçimlere sokulamaz.
Örnek:Doğru: Ayağını yorganına göre uzat.
Yanlış: Ayağımı yorganıma göre uzattım.
6. ATASÖZLERİ-2
Atasözlerinde sözcüklerin yeri değiştirilemez. Sözcüklerin yerine eş anlamlı ya da yakın anlamlı sözcükler getirilemez.
Örnek:Doğru: Sakla samanı, gelir zamanı.
Yanlış: Sakla otu, gelir vakti.
Bu atasözünde “saman” yerine “ot”, “zamanı” yerine “vakti” sözcüğü getirildiğinde atasözünün kalıplaşmış yapısı bozulur.
Bazı atasözleri farklı sözcüklerle kurulmuş olsa da birbirine yakın anlamlar taşır. Bu atasözleri aynı düşünceyi farklı biçimlerde anlatır.
Örnek:“Bir elin nesi var, iki elin sesi var.”
“Yalnız taş duvar olmaz.”
Bu iki atasözü, yardımlaşmanın ve birlik olmanın önemini anlatır.
Örnek:“Ak akçe kara gün içindir.”
“Sakla samanı, gelir zamanı.”
Bu atasözleri, eldeki imkânların ileride gerekebileceğini ve tutumlu olmak gerektiğini anlatır.
7. ATASÖZLERİ-3
Bazı atasözleri birbirine karşıt düşünceler bildirir. Bu durum, atasözlerinin farklı yaşam durumlarına göre söylenmesinden kaynaklanır.
Örnek:“Fazla mal göz çıkarmaz.”
“Azıcık aşım, kaygısız başım.”
Birincisi çok mala sahip olmanın zarar vermeyeceğini, ikincisi ise azla yetinmenin huzur getireceğini anlatır.
Örnek:“Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır.”
“Lafla peynir gemisi yürümez.”
Birincisi güzel sözün etkisini vurgular, ikincisi ise yalnızca sözle işlerin yürümeyeceğini anlatır.
8. ATASÖZLERİNDE ANLAM-1
Atasözlerinin çoğu mecaz anlamlıdır. Ancak bazı atasözleri gerçek anlamlı, bazıları ise hem gerçek hem mecaz anlamlı olabilir.
a. Gerçek Anlamlı Atasözleri
Gerçek anlamlı atasözlerinde sözcükler temel anlamlarıyla kullanılır. Anlatılmak istenen düşünce doğrudan verilir.
Örnek:“Bugünün işini yarına bırakma.”
Bir işin zamanında yapılması gerektiğini anlatır.
“Son pişmanlık fayda etmez.”
Bir işi yaptıktan sonra duyulan pişmanlığın sonucu değiştirmeyeceğini anlatır.
b. Mecaz Anlamlı Atasözleri
Mecaz anlamlı atasözlerinde sözcükler gerçek anlamlarından uzaklaşır. Asıl anlatılmak istenen düşünce dolaylı yoldan verilir.
Örnek:“Rüzgâr eken fırtına biçer.”
Kötü davranışlarda bulunan kişinin daha büyük kötülüklerle karşılaşacağını anlatır.
“Bir çöplükte iki horoz ötmez.”
Aynı yerde söz sahibi olmak isteyen iki kişinin geçinemeyeceğini anlatır.
9. ATASÖZLERİNDE ANLAM-2
c. Hem Gerçek Hem Mecaz Anlamlı Atasözleri
Bazı atasözleri hem gerçek anlamıyla düşünülebilir hem de mecaz anlam taşıyabilir.
Örnek:“Hamama giren terler.”
Gerçek anlamı: Hamama giren kişi sıcaktan terler.
Mecaz anlamı: Bir işe başlayan kişi o işin zorluklarına katlanmalıdır.
“Bir koltuğa iki karpuz sığmaz.”
Gerçek anlamı: Bir koltuğa iki karpuz sığdırmak zordur.
Mecaz anlamı: Bir kişi aynı anda birden fazla büyük işi başarıyla yürütemeyebilir.
10. ATASÖZLERİNİ KONULARIYLA EŞLEŞTİRME
Atasözleri
1
Deveyi yardan uçuran bir tutam ottur.
2
Denize düşen, yılana sarılır.
3
Altın tutsa toprak olur.
4
Veren el, alan elden üstündür.
5
Sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer.
6
İşleyen demir pas tutmaz.
7
Çoğu zarar, azı karar.
8
Gün doğmadan neler doğar.
9
İşten artmaz dişten artar.
10
Tekkeyi bekleyen çorbayı içer.
Konular
a
Çalışkanlık
b
Ölçülü olmak
c
Ders çıkarmak
d
Şanssızlık
e
Birikim yapmak
f
Açgözlülük
g
Çaresizlik
h
Umut etmek
ı
Yardımseverlik
j
Azim ve kararlılık
?1
?2
?3
?4
?5
?6
?7
?8
?9
?10
11. ATASÖZLERİNİ ANLAMLARIYLA EŞLEŞTİR
Atasözleri
1
Her horoz kendi çöplüğünde öter.
2
Gün doğmadan neler doğar.
3
Öfkeyle kalkan zararla oturur.
4
El elin eşeğini türkü çağırarak arar.
5
Mühür kimde ise Süleyman odur.
6
Ne ekersen, onu biçersin.
7
Kedinin boynuna ciğer asılmaz.
8
Dost dostun eyerlenmiş atıdır.
9
Perşembenin gelişi çarşambadan bellidir.
10
Lafla peynir gemisi yürümez.
Anlamlar
a
Gerçek dost, arkadaşının sıkışık zamanında yardımına koşmaya hazırdır.
b
Beklenmedik bir sırada umut verici durumlarla karşılaşılabilir.
c
Bir işte yetki kimde ise güç de ondadır.
d
Bir işin sonunun nasıl olacağı şimdiki gidişinden bellidir.
e
Öfkesine kapılarak iş gören sonunda güç duruma düşer.
f
Nasıl davranırsan öyle karşılık görürsün.
g
Şöyle yaparım, böyle yaparım demekle yapılması gereken iş yapılmaz.
h
Herkes ancak kendi çevresinde değer taşır ve sözünü orada geçirebilir.
ı
İnsan kendi sıkıntılarına başkalarının gerektiği kadar önem vermediğini görür.
j
Bir kimseye, kullanıp zarar vereceği şey emanet edilmez.
?1
?2
?3
?4
?5
?6
?7
?8
?9
?10
12. ATASÖZLERİNDE GERÇEK VE MECAZ ANLAM
?
1
Ateş olmayan yerden duman çıkmaz.
M
?
2
Hamama giren terler.
M
?
3
Dost ile ye, iç; alışveriş etme.
G
?
4
Geç olsun ama güç olmasın.
G
?
5
Irmak kenarına çeşme yapılmaz.
M
?
6
İki dinle, bir söyle.
G
?
7
İyilik eden, iyilik bulur.
G
?
8
İki gönül bir olursa samanlık seyran olur.
M
?
9
İp, inceldiği yerden kopar.
M
?
10
Kul, kusursuz olmaz.
G
13. DEYİMLERİ ANLAMLARIYLA EŞLEŞTİRME
Deyimler
1
Ağzı kulaklarına varmak
2
Burnunda tütmek
3
Küplere binmek
4
İpe un sermek
5
Gözden düşmek
6
Ağzı açık kalmak
7
Elinden tutmak
8
Sır gibi saklamak
9
Kılı kırk yarmak
10
Yan gelip yatmak
Anlamlar
a
Özlem duymak
b
Çok öfkelenmek
c
Yardım etmek
d
Gizli tutmak
e
Değerini yitirmek
f
Çok şaşırmak
g
Çok titiz davranmak
h
Çalışmadan beklemek
ı
Çok sevinmek
j
Bahane ileri sürmek
?1
?2
?3
?4
?5
?6
?7
?8
?9
?10
14. DEYİMLERDE EKSİK SÖZCÜĞÜ BUL
Cümleler
1
Su ………………………………………….. çıkmak
2
İki ayağı bir ………………………………………….. girmek
3
Burnunun ………………………………………….. sızlamak
4
Köküne ………………………………………….. suyu dökmek
5
Pabucu ………………………………………….. atılmak
6
Sakalı ………………………………………….. ağartmak
7
Ağzında ………………………………………….. ıslanmamak
8
Armut piş ………………………………………….. düş.
9
………………………………………….. alan Üsküdar’ı geçti.
10
Yüzünün ………………………………………….. çıkmak
11
İçi beni ………………………………………….. dışı seni.
12
Aralarından ………………………………………….. sızmamak
Sözcükler
a
akıyla
b
yüzüne
c
dama
d
bakla
e
direği
f
ağzıma
g
pabuca
h
değirmende
ı
atı
j
yakar
k
kibrit
l
su
?1
?2
?3
?4
?5
?6
?7
?8
?9
?10
?11
?12
15. CÜMLEYE UYGUN DEYİMİ BUL
Cümleler
1
Mutfak dolabını takana kadar …………………………………………..
2
Kimse yardım etmeyince sonunda …………………………………………..
3
Daha çok çalışıp öğretmenin …………………………………………..
4
Çocuklar kayboldu sanıp ortalığı …………………………………………..
5
Yılanı görünce ikisinin de …………………………………………..
6
Tatil köyünde kimse yoktu, adeta …………………………………………..
7
Ödev yapmamak için …………………………………………..
8
Her şeye mutlaka bir …………………………………………..
9
Ortalık kalabalık; biraz bekleyelim, …………………………………………..
10
Ahmet olayı her zaman …………………………………………..
Deyimler
a
bire bin katmak
b
akla karayı seçmek
c
göze girmek
d
ayağa kaldırmak
e
yüreği ağzına gelmek
f
in cin top oynamak
g
bin dereden su getirmek
h
kulp takmak
ı
el ayak çekilmek
j
iş başa düşmek
?1
?2
?3
?4
?5
?6
?7
?8
?9
?10
16. Test Sorusu-1
16
Aşağıdaki atasözlerinden hangisi konusu bakımından diğerlerinden farklıdır?
Aİşleyen demir pas tutmaz.
BEmek olmadan yemek olmaz.
CErken kalkan yol alır.
DSakla samanı, gelir zamanı.
Doğru cevap D. A, B ve C seçeneklerinde çalışkanlık ve emek konusu işlenmiştir. D seçeneğinde ise tutumlu olmak ve birikim yapmak anlatılmıştır.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.
17. Test Sorusu-2
17
“—” sözünde yalnızca küçük miktarların zamanla çoğalacağı değil, sabırla ve düzenli biçimde yapılan birikimlerin sonunda büyük sonuçlar doğuracağı anlatılmaktadır.
Paragrafta boş bırakılan yere düşüncenin akışına göre aşağıdaki atasözlerinden hangisi getirilebilir?
AAcele işe şeytan karışır.
BDamlaya damlaya göl olur.
CÜzüm üzüme baka baka kararır.
DTaşıma suyla değirmen dönmez.
Doğru cevap B. Çünkü paragrafta küçük birikimlerin zamanla büyümesi ve sabırlı olmanın önemi anlatılmıştır.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.
18. Test Sorusu-3
18
Aşağıdaki atasözlerinden hangisi “yardımlaşma ve dayanışma” ile ilgili değildir?
ABirlikten kuvvet doğar.
BKomşu komşunun külüne muhtaçtır.
CAyağını yorganına göre uzat.
DEl, el ile değirmen yel ile.
Doğru cevap B. Çünkü paragrafta küçük birikimlerin zamanla büyümesi ve sabırlı olmanın önemi anlatılmıştır.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.
19. Test Sorusu-4
19
I. Bugünün işini yarına bırakma.
II. Rüzgâr eken fırtına biçer.
III. Ateş düştüğü yeri yakar.
IV. Taşıma suyla değirmen dönmez.
Yukarıdaki atasözlerinden hangisi gerçek anlamlıdır?
AI
BII
CIII
DIV
Doğru cevap A. Çünkü “Bugünün işini yarına bırakma.” atasözü doğrudan bir öğüt vermekte ve sözcükler gerçek anlamlarıyla kullanılmaktadır.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.
20. Test Sorusu-5
20
Atasözleri bazen aynı konuyu farklı yönlerden ele alabilir. Bu nedenle bazı atasözleri anlam bakımından birbirinin karşıtı olabilir.
Aşağıdaki atasözü çiftlerinden hangisi anlam olarak birbirinin zıddıdır?
AAğaç yaşken eğilir. – Demir tavında dövülür.
BBir elin nesi var, iki elin sesi var. – Yalnız taş duvar olmaz.
CFazla mal göz çıkarmaz. – Azıcık aşım, kaygısız başım.
DDamlaya damlaya göl olur. – Sakla samanı, gelir zamanı.
Doğru cevap C. Çünkü “Fazla mal göz çıkarmaz.” sözü çok malın zarar vermeyeceğini anlatırken “Azıcık aşım, kaygısız başım.” sözü azla yetinmenin daha huzurlu olduğunu anlatır.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.
21. Test Sorusu-6
21
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyim kullanılmıştır?
ASabah erkenden kütüphaneye gidip yeni kitaplar aldık.
BÇocuklar okul bahçesinde uzun süre oyun oynadı.
CSınavı kazandığını öğrenince etekleri zil çaldı.
DAnnem yırtılan gömleğimi dikkatlice dikti.
Doğru cevap C. Çünkü “etekleri zil çalmak” sözü gerçek anlamda değil, çok sevinmek anlamında kullanılan bir deyimdir.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.
22. Test Sorusu-7
22
“Sonuç alınmayacağı belli olan bir iş için boş yere uğraşmak” anlamına gelen deyim aşağıdakilerden hangisidir?
AKılı kırk yarmak
Bİpe un sermek
CBoşa kürek çekmek
DEtekleri tutuşmak
Doğru cevap C. Çünkü “boşa kürek çekmek” deyimi, sonuç vermeyecek bir iş için boşuna uğraşmak anlamında kullanılır.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.
23. Test Sorusu-8
23
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyim açıklamasıyla birlikte verilmiştir?
ASınav sonucunu öğrenince kardeşimin etekleri zil çaldı.
BAnnem, yapılacak işleri görünce kolları sıvadı; yani hemen çalışmaya başladı.
CÇocuklar parkta uzun süre oynayınca çok yoruldu.
DDedem, eski radyoyu tamir etmek için saatlerce uğraştı.
Doğru cevap B. Çünkü “kolları sıvamak” deyimi cümlede kullanılmış ve hemen ardından “hemen çalışmaya başlamak” anlamıyla açıklanmıştır.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.
24. Test Sorusu-9
24
Aşağıdaki deyimlerden hangisinin açıklaması yanlış verilmiştir?
Aİpe un sermek — Bahaneler ileri sürerek işi geciktirmek.
BAğzı kulaklarına varmak — Çok sevinmek.
CKulağı delik olmak — Duyduklarını hemen unutmak.
DGözden düşmek — Değerini ve önemini kaybetmek.
Doğru cevap C. Çünkü “kulağı delik olmak” deyimi duyduklarını hemen unutmak anlamına gelmez; çevresinde olup bitenleri çabuk duyan, birçok şeyden haberdar olan kişi anlamında kullanılır.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.
25. Test Sorusu-10
25
Arkadaşımla geçen hafta yeni açılan kitap kafeye gittik. İçerisi sessiz, düzenli ve çok rahattı. Çalışanlar gelenlerle yakından ilgileniyor, öğrencilere ders çalışmaları için uygun ortam sağlıyorlardı. Bu yüzden kısa sürede burası öğrencilerin uğrak yeri oldu.
Aşağıdakilerden hangisi bu metindeki altı çizili deyim ile çelişir?
AYolunu düşürmek
BAyağını kesmek
CSık sık gitmek
DAlışkanlık hâline getirmek
Doğru cevap B. Çünkü “uğrak yeri olmak” bir yere sık sık gidilmesi anlamına gelirken “ayağını kesmek” bir yere gitmeyi bırakmak anlamındadır.
Önce bir şık seç. Sonra “Cevabı Kontrol Et” butonuna tıkla.
SLAYT LİSTESİ
SAYFA: 1 / 25
i
Kullanım Bilgilendirmesi
✓
Bu sunu; akıllı tahtalarda, bilgisayarlarda, tabletlerde ve farklı işletim sistemlerinde kullanılabilecek şekilde hazırlanmıştır.
⛶
İçeriği daha rahat kullanmak için sununun sağ alt köşesindeki tam ekran butonunu kullanabilirsiniz.
↻
Mobil cihazlarda daha geniş görüntüleme için ekranı yatay kullanmanız ve otomatik döndürme ayarını açmanız önerilir.
✎
Ders sırasında Epic Pen, Fatih Kalem veya benzeri ekran üzerine yazı yazma araçlarıyla sunuyu daha etkileşimli kullanabilirsiniz.
Bu Sunuda Hangi Konular Var?
Söz Gruplarında Anlam
Birden fazla sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu anlamlı söz grupları örneklerle açıklanır.
Kalıp Sözler
Günlük yaşamda kullanılan kalıp sözlerin anlamları ve kullanım alanları ele alınır.
Deyimler
Deyimlerin özellikleri, kalıplaşmış yapıları ve cümlede kazandıkları anlamlar gösterilir.
Atasözleri
Atasözlerinin özellikleri, öğüt verici yönleri ve anlam ilişkileri örneklerle anlatılır.
Atasözlerinde Anlam
Gerçek, mecaz ve hem gerçek hem mecaz anlam taşıyan atasözleri karşılaştırılır.
Etkileşimli Etkinlik ve Testler
Eşleştirme, eksik sözcük tamamlama ve çoktan seçmeli sorularla konu pekiştirilir.
İlk Yorumu Sen Yap
Bu içerikle ilgili görüş, soru ve önerilerinizi paylaşabilirsiniz.