DİL YAPILARI: İSMİ NİTELEYEN VE BELİRTEN SÖZCÜKLER (SIFATLAR)
İsimlerin önüne gelerek onları renk, durum, biçim yönünden niteleyen ya da işaret, sayı, soru ve belirsizlik yönünden belirten sözcüklere sıfat (ön ad) denir.
A. İSMİ NİTELEYEN SÖZCÜKLER (NİTELEME SIFATLARI)
Varlıkların veya kavramların rengini, durumunu, biçimini bildiren sözcüklerdir. İsme sorulan “Nasıl?” sorusunun cevabıdır.
- Yumuşak yastık (Nasıl yastık? ➔ Yumuşak)
- Eski kitap (Nasıl kitap? ➔ Eski)
- Soğuk su (Nasıl su? ➔ Soğuk)
- Kırık masa (Nasıl masa? ➔ Kırık)
B. İSMİ BELİRTEN SÖZCÜKLER (BELİRTME SIFATLARI)
İsimleri işaret, sayı, belirsizlik ve soru yoluyla belirten sözcüklerdir. Dört ana başlıkta incelenir.
1. İsmi İşaret Yoluyla Belirten Sözcükler (İşaret Sıfatı)
Varlıkları işaret yoluyla gösteren sözcüklerdir. İsme sorulan “Hangi?” sorusuna cevap verir. “Bu, şu, o, öteki, beriki, diğer” gibi sözcükler kullanılır.
- Bu çanta benim değil.
- Şu defteri masaya bırak.
- O çocuk çok başarılı.
- Beriki sıra boş, oraya geçelim.
2. İsmi Belirsizlik Anlamı Katan Sözcükler (Belgisiz Sıfat)
İsimleri, sayı veya miktar bakımından kesinlik katmadan, belli belirsiz belirten sözcüklerdir. “Bazı, birkaç, birçok, biraz, birtakım, kimi, çoğu, hiçbir, her, bütün” gibi sözcükler kullanılır.
- Bazı öğrenciler törene gelmedi.
- Birkaç kişi seni sordu.
- Bütün sınıf geziye katıldı.
- Her gün kitap okurum.
3. İSMİ SAYI YOLUYLA BELİRTEN SÖZCÜKLER (SAYI SIFATI)
Varlıkların sayısını belirten sözcüklerdir. Kendi arasında dört gruba ayrılır.
a. Asıl Sayı Sıfatı
Varlıkların sayısını kesin olarak belirtir. İsme sorulan “Kaç?” sorusuna cevap verir.
- Üç elma
- Yirmi soru
b. Sıra Sayı Sıfatı
Varlıkların sırasını belirtir. İsme sorulan “Kaçıncı?” sorusuna cevap verir.
- Birinci yarışmacı
- Yedinci gün
c. Üleştirme Sayı Sıfatı
Paylaştırma anlamı taşıyan sözcüklerdir. İsme sorulan “Kaçar?” sorusuna cevap verir.
- Dörder kalem
- Beşer soru
d. Kesir Sayı Sıfatı
Bir ismin bütününün bir parçasını belirten sözcüklerdir. İsme sorulan “Kaçta kaç?” sorusuna cevap verir.
- Yüzde on indirim
- Üçte bir oran
Çeyrek, yarım ve tam sözcükleri de bir ismi belirttiklerinde kesir sayı sıfatı olarak kabul edilir.
Örnek: Yarım ekmek, çeyrek altın.
4. İSMİ SORU YOLUYLA BELİRTEN SÖZCÜKLER (SORU SIFATI)
İsimleri soru yoluyla belirten, cevabı yine bir sıfat olan sözcüklerdir. “Hangi, kaç, kaçıncı, nasıl, kaçar, ne kadar” gibi soru kelimeleri ismin önüne gelir.
- Hangi kalemi istersin?
- Kaç kitap okudun?
- Nasıl bir tatil planlıyorsun?
- Kaçıncı katta oturuyorsunuz?
İsmi soru yoluyla belirten sözcüklerle, soruyu fiile soran ya da soru yoluyla ismin yerini tutan sözcükler karıştırılmamalıdır.
Örnek:
Kaç öğrenci gelecek? ➔ Soru sıfatı (İsmi belirtmiş)
Kaçı gelecek? ➔ Soru zamiri (İsmin yerini tutmuş)