Paylaş

METİNDE ANLAM

Okuduğumuz metinleri doğru çözümlemek için metnin konusu, ana fikri, yapısı ve anlatım özelliklerini bilmek gerekir. İşte metin incelemenin 19 temel başlığı ve detayları.

1. METİNDE KONU

Yazarın üzerinde durduğu olay, durum ya da düşünce metnin konusunu oluşturur. Şiir için de aynı durum söz konusudur.
Özellikleri:
▪ Metnin tamamını kapsar.
▪ Metinde üzerinde durulan olay, durum ya da kavramdır.
KONUVAKTİ DİYORKİ…

“Yazar bu metinde neyden bahsediyor?”, “Yazar ne anlatıyor?”, “Neyden yakınıyor?” soruları konuyu buldurur.

Örnek:

Işık kirliliği, ışığın yanlış yerlerde ve yanlış zamanlarda kullanılmasıyla ortaya çıkan, doğayı ve insan sağlığını olumsuz etkileyen bir sorundur. Özellikle uyku düzenini sağlayan melatonin hormonunun salgılanmasını engeller.

Konu: Işık kirliliğinin insan sağlığına etkileri.

2. METİNDE BAŞLIK

Metinde anlatılanları en iyi özetleyen sözcük ya da sözcük grubudur.
Özellikleri:
▪ Metnin tamamını kapsar.
▪ Konu ve ana fikir ile bağlantılıdır.
▪ İlgi çekici ve düşündürücüdür.
Örnek:

Dünyanın dört bir yanında yaşayan tilkiler, usta avcılardır. Gelişmiş koku ve ses duyuları sayesinde avlarını kolayca bulurlar.

Başlık: Av Uzmanı Tilkiler

3. METİNDE ANAHTAR SÖZCÜK

Metinde verilmek istenen anlam için ipucu niteliğindeki sözcüklere anahtar sözcük denir.
Özellikleri: Konu ve ana fikir hakkında ipucu verir. Birden fazla olabilir.
Örnek:

Dinozorlar üzerinde yapılan araştırmalarda diş şekilleri incelendi. Bu incelemeler, dinozorların beslenme şekilleri hakkında önemli veriler sundu.

Anahtar Sözcükler: Dinozor, diş, beslenme.

4. METİNDE ANA FİKİR (ANA DÜŞÜNCE)

Yazarın okuyucuya vermek istediği asıl mesajdır. Metinden çıkarılması gereken derstir.
KONUVAKTİ DİYORKİ…

“Yazar bu metni hangi amaçla yazmıştır?”, “Verilmek istenen mesaj nedir?” soruları ana fikri buldurur.

Örnek:

Stres, bağışıklık sistemini zayıflatarak hastalıklara davetiye çıkarır. Bu yüzden stresi yönetmek, sağlıklı bir yaşam sürmek için önemlidir. Egzersiz ve olumlu düşünce ile stres azaltılabilir.

Ana Fikir: Stresle başa çıkabilmek sağlığımızı korumak için gereklidir.

5. METİNDE YARDIMCI FİKİR

Metindeki ana düşünceyi destekleyen, onu açıklayan diğer düşüncelerdir. Ana fikir bir taneyken yardımcı fikir birden fazladır.
Soru kalıpları genellikle olumsuzdur: “Hangisi çıkarılamaz?”, “Hangisine değinilmemiştir?”.
Örnek:

Kızılağaç, kıyı kesimlerde yetişen, toprağı azotla zenginleştiren bir ağaçtır. Kozalakları karides yemi olarak kullanılır. Ekonomiye katkı sağlar.

Yardımcı Fikirler: Nerede yetiştiği, toprağa faydası, kullanım alanları, ekonomiye katkısı.

6. ŞİİRDE ANA DUYGU (TEMA)

Şiirin bütününde verilmek istenen duygudur. Metindeki ana fikrin şiirdeki karşılığıdır. Aşk, özlem, kahramanlık gibi temalar işlenir.
Örnek:

İçimden hep iyilik geliyor
Yaşadığımız dünyayı seviyorum
Gelecek güzel günlere inanıyorum

Ana Duygu: Umut / Yaşama Sevinci.

7. METİNDE SORU VE CEVAP

Metnin hangi soruya cevap olarak yazıldığını bulmaktır. Soru ile metin arasında tam bir bütünlük olmalıdır. İlk cümle genellikle ipucu verir.
Örnek:

Metin: Kırılan kemikler genellikle alçıyla tedavi edilir. Ancak kemik parçalanmışsa cerrahi müdahale gerekebilir.

Soru: Kırılan kemikler nasıl tedavi edilir?

8. METİNDE DUYULAR

Yazarın anlatımda “görme, işitme, dokunma, tatma, koklama” duyularından yararlanmasıdır.
Örnek:

Şenlik alanında rengarenk balonlar (görme), ışıl ışıl fenerler vardı. Şerbetin tadı (tatma) çocukluğumdaki gibiydi. Mis gibi kokusu (koklama) her yeri sarmıştı.

9. METİNDE DİL VE ANLATIM

Bir metnin üslubu ve anlatım özelliklerinin incelenmesidir. Olay mı düşünce mi, nesnel mi öznel mi, ikileme, deyim veya söz sanatı var mı gibi özelliklere bakılır.
Örnek:

Rengarenk kanatlarıyla kelebekler büyüleyicidir. Bir tırtılken kozasını örüp mucizevi bir değişime uğraması şaşırtıcı değil mi?

Dil ve Anlatım Özellikleri: Öznel cümleler, sözde soru cümlesi, betimleyici anlatım.

10. METİNLER ARASI KARŞILAŞTIRMA

En az iki farklı metnin dil, içerik ve yapı bakımından benzer ve farklı yönlerinin kıyaslanmasıdır.
Örnek:

Metin 1 (Sudakoşan Böceği): Yumurtalarını su bitkilerinin üzerine bırakır, yavrular 12 günde çıkar.

Metin 2 (Sivrisinek): Yumurtalarını sazlıklara bırakır, yavrular 3 günde çıkar.

Ortak Yön: Yumurtlama alanları ve üreme süreçlerinden bahsedilmesi.

11. METİNDE KARAKTER

Metindeki karakterin belirgin kişilik özelliklerinin tespit edilmesidir.
Örnek:

Tarık bin Ziyad, gemileri yakarak askerlerine geri dönüş olmadığını gösterdi ve “Gemileri yaktık…” dedi.

Karakter Özelliği: Kararlılık, cesaret.

12. METİNDE YAPI

a. Metnin Bölümleri

1. Giriş: Konuya giriş yapılır. Öncesinde başka cümle olduğu hissi vermez (ama, fakat ile başlamaz).
2. Gelişme: Konu detaylandırılır, örnekler verilir. En uzun bölümdür.
3. Sonuç: Konu bir yargıya bağlanır. “Kısaca, özetle” gibi ifadeler yer alabilir.

b. Metin Oluşturma

Karışık verilen cümlelerin; olay yazılarında oluş sırasına, düşünce yazılarında mantık sırasına göre dizilmesidir.

c. Metin Tamamlama

Metinde boş bırakılan yere (başına, ortasına veya sonuna), anlam akışına ve ana fikre uygun cümlenin getirilmesidir.

d. Metni İkiye Bölme

Yazarın konuyu değiştirdiği veya aynı konunun farklı bir yönüne geçtiği cümleden itibaren metin ikiye bölünür.

e. Metne Cümle Ekleme

Anlam bütünlüğünü sağlayacak şekilde metnin uygun bir yerine (başına veya ortasına) cümle yerleştirmektir.

f. Akışı Bozan Cümle

Metnin genel konusuyla ilgisi olmayan veya konunun çok farklı bir detayına giren cümle düşüncenin akışını bozar.

13. ANLATIM BİÇİMLERİ

a. Açıklama: Amaç bilgi vermektir. Nesneldir. Düşünce yazılarında kullanılır.
b. Tartışma: Amaç okuyucunun fikrini değiştirmektir. Yazar kendi fikrini savunur, karşı fikri çürütür. Özneldir.
c. Betimleme (Tasvir): Varlıkları okuyucunun zihninde resim çizer gibi anlatmaktır. Gözlem esastır.
d. Öyküleme (Hikâye Etme): Yaşanmış ya da yaşanabilir bir olayı anlatmaktır. Hareket vardır. Video kaydı gibidir.

14. DÜŞÜNCEYİ GELİŞTİRME YOLLARI

a. Tanımlama: “Bu nedir? Kimdir?” sorularına cevap veren cümlelerdir.
b. Karşılaştırma: Varlıkların benzer veya karşıt yönlerini kıyaslamaktır.
c. Örneklendirme: Düşünceyi somutlaştırmak için örnek vermektir.
d. Tanık Gösterme: Düşünceyi kanıtlamak için ünlü birinin sözünü paylaşmaktır.
e. Sayısal Verilerden Yararlanma: İstatistik, rakam, yüzdelik dilim kullanmaktır.
f. Benzetme: Aralarında ilgi olan iki şeyden zayıfı güçlüye benzetmektir.

15. METİNDE ANLATICI TÜRLERİ

a. Birinci Kişi Ağzıyla Anlatım: Yazar olayın içindedir, kendi başından geçeni anlatır. “Ben” ve “Biz” ekleri kullanılır. (Örn: Gittim, gördük.)
b. Üçüncü Kişi Ağzıyla Anlatım: Yazar gözlemcidir, başkalarının yaşadığını anlatır. “O” ve “Onlar” ekleri kullanılır. (Örn: Gitti, gördüler.)

16. METİNDE HİKÂYE UNSURLARI

Olay yazılarında bulunan 4 temel unsurdur:
1. Olay: Yaşanan veya yaşanabilecek durum.
2. Şahıs Kadrosu: Olayı yaşayan kahramanlar.
3. Yer (Mekân): Olayın geçtiği çevre.
4. Zaman: Olayın yaşandığı an, mevsim veya dönem.

17. METİNDE DUYGULAR

Metne hakim olan baskın histir. Merak, sevinç, üzüntü, pişmanlık gibi duygular sorulur.
Örnek:

Selim sürekli “Bu nasıl oluyor? Şu neden böyle?” diye soruyordu. Öğrenme isteği bitmiyordu.

Duygu: Merak.

18. MEDYA METİNLERİ

İletişim araçlarındaki metinlerdir. Yazılış amaçları şunlardır:
a. Bilgilendirme: Olaylar hakkında bilgi vermek (Haberler).
b. Kültür Aktarma: Yaşam tarzı ve değerleri izleyiciye sunmak.
c. Eğlendirme: Keyifli vakit geçirtmek (Dizi, yarışma, film).
d. İkna Etme: Bir fikri benimsetmek veya ürün satmak (Reklamlar).
e. Olay Yorumlama: Haberi sunanın kendi görüşünü katmasıdır.

19. ANLATIM İLKELERİ

Özgünlük: Kimseyi taklit etmemek, kendine has olmak.
Sadelik (Yalınlık): Süslü sözlerden, söz sanatlarından uzak durmak.
İçtenlik (Doğallık): Samimi bir dil kullanmak.
Duruluk: Gereksiz sözcük kullanmamak.
Doğruluk: Dil bilgisi kurallarına uygunluk.
Açıklık: Tek ve net bir anlamın olması, anlaşılır olmak.
Akıcılık: Okurken takılmadan, su gibi okunabilmesi.
Yoğunluk (Özlülük): Az sözle çok şey anlatmak (Atasözleri gibi).
Tutarlılık: Çelişkili düşüncelerin olmaması.
Evrensellik: Tüm insanlığı ilgilendiren konuları işlemek.
Kalıcılık: Gelecek nesiller tarafından da okunabilmek, unutulmamak.
Sürükleyicilik: Okuyucunun merakını canlı tutmak.
Etkileyicilik: Okuyucuda değişiklik yaratmak, iz bırakmak.
Yerellik: Bir bölgenin kültürüne, diline özgü olmak.

Bunlara da Göz Atın

8.Sınıf Noktalama İşaretleri Konu Anlatımı

İncele

8.Sınıf 2.Dönem 2.Yazılı Sınav Örneği MEB 5.Senaryo

İncele

8.Sınıf Sözcükte Anlam Konu Anlatımı

İncele