FİİLİMSİLER (EYLEMSİLER)
1. FİİLİMSİ NEDİR?
▪ Arkadaşlarımla oyun oynamayı çok ama çok seviyorum. (Fiilimsi)
▪ Ödül alan öğrenciyi sahneye davet etti. (Fiilimsi)
▪ Arkadaşlarımla okuldan sonra oyun oynadık. (Kip + Kişi eki var → Çekimli Fiil)
▪ Uzun zaman sonra kendine ayakkabı almışsın. (Kip + Kişi eki var → Çekimli Fiil)
2. FİİLİMSİ ÖZELLİKLERİ
▪ severek → “sev-” fiil kökünden türemiş bir fiilimsidir.
▪ Gülmek sana çok yakışıyor. (Fiilimsi – Kip/Kişi yok)
▪ “Gülmek” sözcüğü kip ve kişi eki alarak çekimlenemediğine göre fiilimsidir.
▪ Çocuğun bu hareketine çok güldük. (Fiil – Geçmiş zaman ve Biz kişisi var)
▪ konuşmayan
▪ yazmamak
▪ yapmayınca
▪ beklemeyip
▪ Koşarak gelmiş. (Başta)
▪ Bana uğramadan gitmiş. (Ortada)
▪ Tek tutkusu kitap okumak. (Sonda)
▪ Uyumak istiyorum. (İsim)
▪ Uyuyan bebeğin üstünü örttüm. (Sıfat)
▪ Uyurken yataktan düşmüş. (Zarf)
▪ konuşmalar → Çokluk eki
▪ konuşmaktan → Hâl eki
▪ Başarı çalışanındır.
▪ Amaç, dost biriktirmektir.
3. İSİM FİİL (MAYIŞMAK)
▪ Konuşma sırası bana gelmişti.
▪ Onun gelişi ile tüm sıkıntıları unuttum.
▪ Kazanmak, her insanı mutlu eder.
▪ Otoparkın çıkışında birden onu karşımda gördüm.
▪ Pikniğe gideceksek yanımıza çakmak da alalım.
▪ Dondurma sadece yazın değil her mevsim yenebilir.
Olumsuzluk eki olan “-ma/-me” ile isim-fiil eki olan “-ma/-me” birbirine karıştırılmamalıdır.
Örnek:
▪ Lütfen, sözümü kesme! → “Kesme” sözcüğündeki “-me”, olumsuzluk ekidir.
▪ Tahtayı kesmeye çalışıyor. → “Kesmeye” sözcüğündeki “-me”, isim-fiil ekidir.
Not: Bazı sözcükler hem olumsuzluk eki olan “-ma/-me”yi hem de fiilimsi eki olan “-ma/-me”yi aynı anda alabilir. Bu durumda ilk “-ma/-me” olumsuzluk eki olur.
▪ Beni aramamana çok kırıldım.
(1. -ma: Olumsuzluk eki / 2. -ma: İsim-fiil eki)
4. SIFAT FİİL (ORTAÇ)
▪ Pasta için önce çatlamış yumurtaları kullanır mısın?
▪ İstanbul gibi bir şehirde tanıdık kişilere rastlamak kolay değildir.
▪ Yorulan oyuncuları bir süre saha kenarında dinlendirdik.
▪ Pişirilecek domatesleri ince ince doğramalısın.
▪ TÜYAP Kitap Fuarı, ünlü yazarları bir araya getirdi.
▪ Arabada her zaman bir açacak bulundururum.
▪ Bizim mahalleye dolmuş belli saatlerde geliyor.
“-mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” sıfat-fiil eklerini kip ekleri ile karıştırmamak gerekir. Bu eklerden birini alan sözcük cümlede sıfat görevindeyse sıfat-fiildir.
| Sıfat-Fiil Eki (Sıfat Görevi) | Kip Eki (Yüklem Görevi) |
|---|---|
| Görünmez kaza | Bu kadarcık hata göze görünmez. |
| Çıkar ilişki | Dolaptaki sebzeleri dışarı çıkar. |
| Gezmedik müze | Yağmur yağınca ormanda gezmedik. |
| Yapılacak işler | Bu işlerin hepsi iki ayda yapılacak. |
| Bilmiş insanlar | Bu soruyu sadece o bilmiş. |
▪ Sevdiğim kitapları tekrar tekrar okuyorum. (Sıfat Fiil + İsim)
▪ Sevdiklerimi tekrar tekrar okuyorum. (Adlaşmış Sıfat-Fiil)
▪ Yıkanacak elbiseleri makineye yerleştir. (Sıfat Fiil + İsim)
▪ Yıkanacakları makineye yerleştir. (Adlaşmış Sıfat-Fiil)
5. ZARF FİİL (BAĞ-FİİL)
▪ Paketleri taşırken çok dikkatli olmalısın.
▪ Seni görmeyeli epeyce bir boy atmışsın.
▪ Abin gelesiye kadar tüm ödevlerini bitirmeni istiyorum.
▪ Onu görür görmez başından geçenleri anlattı.
▪ Yaptığım yemeği misafirler bayıla bayıla yedi.
▪ Zamanı gelince sana her şeyi tüm detaylarıyla anlatacağım.
▪ Yaşananları görüp sessiz kalmanı bir türlü anlamıyorum.
▪ Yemek pişerken sana haber veririm. → (Zaman anlamı)
▪ Hiç düşünmeden benim peşimden geldi. → (Durum anlamı)
▪ Elektrikler gittiğinden çalışmaya erken başlamadık. → (Sebep anlamı)
Zarf-fiil eki alıp “durum” anlamı katan fiilimsiler çekimli fiile sorulan “Nasıl?” sorusuna cevap verirken, “zaman” anlamı katan fiilimsiler “Ne zaman?” sorusuna cevap verir.
Örnekler:
▪ Çıldır Gölü donunca insanlar üzerinde atlı kızağa biniyor.
→ Ne zaman biniyor? (Donunca – Zaman)
▪ Gözlerini telefondan ayırmadan bana cevap verdi.
→ Nasıl cevap verdi? (Ayırmadan – Durum)