FİİLDE (EYLEMDE) ÇATI
İş, oluş ya da durum fiillerinin özneye ve nesneye göre gösterdiği özelliğe fiilde çatı denir. Çatı özelliği, yalnızca yüklemi fiil olan cümlelerde aranır; yüklemi isim olan cümlelerde aranmaz.
1. ETKEN FİİLLER
▪ Ali, bahçedeki kuru yaprakları topladı. (Topla- fiili etkendir çünkü toplayan bellidir: Ali)
▪ (Biz) Yarınki sınav için kütüphanede çalıştık. (Çalış- fiili etkendir çünkü işi yapan bellidir: Biz)
2. EDİLGEN FİİLLER
▪ Kitaplar raflara özenle dizildi. (Dizen belli mi? Hayır. Dizilen ne? Kitaplar → Sözde Özne)
▪ Okulun duvarları tatilde boyandı. (Boyayan belli değil, işten etkilenen duvarlar sözde öznedir.)
Zaman içerisinde kendiliğinden gerçekleşen doğal olaylar veya tabiat olaylarının bulunduğu cümlelerde, yüklemde “-l, -n” ekleri olsa bile özne gerçek kabul edilir. Bu tür cümleler etken çatılı olarak değerlendirilir.
Örnek: Yapraklar sonbaharda sarardı. (Etken)
Örnek: Fırtınada ağacın dalları kırıldı. (Doğa olayı → Etken)
Edilgen cümlelerde bazen işi yapan “tarafından” veya “-ca/-ce” ekiyle belirtilebilir. Bu durumda özne “örtülü özne” olur, ancak fiil yine de edilgen kabul edilir.
Örnek:
▪ Çöpler, belediye ekiplerince toplandı. (Toplandı → Edilgen)
▪ Karar, kurul tarafından onaylandı. (Onaylandı → Edilgen)
1. GEÇİŞLİ FİİLLER
▪ Kardeşim (onu) bekliyor. (“Onu bekliyor” anlamlı → Geçişli)
▪ Annem (evi) temizledi. (“Onu temizledi” anlamlı → Geçişli)
Bazı cümlelerde nesne bulunmaz ama fiil nesne almaya müsaittir. Yani fiilin başına “onu” getirebiliyorsak, cümlede nesne yazılmamış olsa bile o fiil geçişli kabul edilir.
Örnek: Bütün gün durakta bekledim. (Neyi bekledim? Otobüsü, onu… Cümlede yok ama alabilir → Geçişli)
2. GEÇİŞSİZ FİİLLER
▪ Bebek mışıl mışıl uyudu. (Onu uyudu? → Anlamsız → Geçişsiz)
▪ Fıkraya hepimiz çok güldük. (Onu güldük? → Anlamsız → Geçişsiz)
Bazı fiillerin geçişli olup olmadıkları kullanıldıkları cümleye göre farklılık gösterebilir.
Örnek:
▪ Arabayı duvara sürdü. (Neyi sürdü? Arabayı. → Geçişli)
▪ Toplantı iki saat sürdü. (Neyi sürdü? Cevap yok. → Geçişsiz)