Paylaş

CÜMLENİN ÖGELERİ

Bir cümleyi oluşturan sözcük veya sözcük gruplarının üstlendikleri görevlere “cümlenin ögeleri” denir. Cümlenin ögeleri; temel ögeler ve yardımcı ögeler olmak üzere iki grupta incelenir.

A. TEMEL ÖGELER

1. YÜKLEM

Cümlede anlatılmak istenen iş, oluş, durum ya da hareketi bildiren sözcük veya sözcük grubuna yüklem denir. Cümlenin en temel ögesidir.
Yüklem, cümlenin yargı bildiren unsurudur. Diğer ögeleri bulabilmek için tüm sorular yükleme sorulur.
Fiiller, kip ve kişi eki alarak yüklem olabilir. İsimler veya isim soylu sözcükler de ek-fiil alarak yüklem olabilir.
Örnekler:

▪ Mimar Sinan, bu camiyi ustalıkla tasarladı. (Fiil Soylu Yüklem)

▪ Bizim takımın en başarılı oyuncusu Mert’tir. (İsim Soylu Yüklem)

Bir cümlede birden fazla yüklem bulunabilir. (Sıralı veya bağlı cümleler).

▪ Çantasını aldı, kapıyı hızla kapattı. (İki yüklem)

Yüklem genelde cümlenin sonundadır ancak başında veya ortasında da olabilir (Devrik Cümle).

▪ Severim ben de güneşli günleri. (Başta)

▪ Bir grup genç, söylüyor şarkılarını neşeyle. (Ortada)

DİKKAT! (SÖZCÜK GRUPLARI)

Deyimler, tamlamalar, birleşik fiiller bölünemez. Yüklem (veya diğer ögeler) bulunurken bu gruplar bir bütün olarak alınır.

Örnek:

▪ Tek isteği annesine yardım etmekti. (Bölünmez)

▪ Beni karşısında görünce küplere bindi. (Deyim bölünmez)

2. ÖZNE

Yüklemin bildirdiği işi yapan, yüklemin bildirdiği durumu üzerine alan kişi veya varlığa özne denir.
Özneyi bulmak için yükleme “Kim?” ve “Ne?” soruları sorulur.
PÜF NOKTASI! (SORU SORMA TEKNİĞİ)

Özne ve nesne soruları (Ne?) karışabilir. Bunu önlemek için yüklemdeki fiille birlikte “Yapan kim?”, “Olan ne?” şeklinde (“-an/-en” ekiyle) sormak en doğrusudur.

Gerçek Özne: İki çeşittir:
1. Açık Özne: Cümlede açıkça yazılı olan öznedir.
2. Gizli Özne: Cümlede yazılı olmayan, yüklemdeki şahıs ekinden anlaşılan öznedir.

▪ Kardeşim, bu sabah erkenden uyandı. (Uyanan kim? → Kardeşim – Açık Özne)

▪ Seni çok bekledim. (Bekleyen kim? → Ben – Gizli Özne)

Sözde Özne: Eylemin kim tarafından yapıldığı belli olmayan (edilgen) cümlelerde, işten etkilenen varlık (nesne) özne kabul edilir. Yüklemde mutlaka “-l” veya “-n” eki bulunur.

▪ Bulaşıklar özenle yıkandı. (Yıkayan belli mi? Hayır. Yıkanan ne? Bulaşıklar → Sözde Özne)

▪ Sokaklar bayram için süslendi. (Sözde Özne)

UYARI! (DOĞAL OLAYLAR)

Kendiliğinden gerçekleşen doğal olaylarda yüklem “-l, -n” ekleri alsa bile özne gerçek özne kabul edilir.

Örnek: Dağların zirvesi sislere büründü. (Gerçek Özne)

B. YARDIMCI ÖGELER

1. NESNE

Cümlede öznenin yaptığı işten etkilenen varlığa nesne denir. İkiye ayrılır.
a. Belirtili Nesne: Yükleme sorulan “Neyi?” ve “Kimi?” sorularına cevap verir. İsmin “-i” (belirtme) hâl ekini alır.

▪ Babam arabayı yıkıyor. (Neyi yıkıyor?)

▪ Ali’yi okulda gördüm. (Kimi gördüm?)

b. Belirtisiz Nesne: Özne bulunduktan sonra yükleme sorulan “Ne?” sorusuna cevap verir. Ek almaz (yalın haldedir).

▪ Annem pazardan elma aldı. (Alan kim? Annem. Annem ne aldı? Elma.)

▪ Çocuk kitap okuyor. (Ne okuyor?)

2. YER TAMLAYICISI (DOLAYLI TÜMLEÇ)

Yüklemin anlamını yer, yön ve bulunma bakımından tamamlayan ögedir. İsmin “-e, -de, -den” hâl eklerini alır.
Soruları:
▪ Kime? Kimde? Kimden?
▪ Nereye? Nerede? Nereden?
▪ Neye? Neyde? Neyden?
Örnekler:

▪ Kitabımı evde unutmuşum. (Nerede?)

▪ Arkadaşımdan borç aldım. (Kimden?)

▪ Yarın Antalya’ya gideceğiz. (Nereye?)

DİKKAT!

“-e, -de, -den” eklerini alan her sözcük Yer Tamlayıcısı değildir. Eğer zaman veya sebep bildiriyorsa Zarf Tamlayıcısı olur.

Örnek: Akşamdan hazırlık yaptık. (Ne zaman? → Zarf Tamlayıcısı)

3. ZARF TAMLAYICISI (ZARF TÜMLECİ)

Yüklemin anlamını zaman, durum, miktar, yer-yön, sebep ve vasıta (araç) yönünden tamamlayan ögedir.
Soruları: Ne zaman? Nasıl? Niçin? Niye? Neden? Ne kadar? Ne ile? Kim ile? Nereye? (Yalın halde)
Örnekler:

▪ Güneş doğmadan yola çıkmalıyız. (Ne zaman?)

▪ Öğrenciler dersi dikkatlice dinliyor. (Nasıl?)

▪ Oraya uçakla gittik. (Ne ile?)

ÇOK ÖNEMLİ UYARI! (YER-YÖN SÖZCÜKLERİ)

“Aşağı, yukarı, içeri, dışarı, ileri, geri” gibi yer-yön bildiren sözcükler ek almadan kullanılırsa Zarf Tamlayıcısı olur. Eğer “-e, -de, -den” eklerini alırlarsa Yer Tamlayıcısı olurlar. “-i” ekini alırlarsa Nesne olurlar.

Örnekler:

▪ Çocuk içeri girdi. (Ek yok → Zarf Tamlayıcısı)

▪ Çocuk içeriye girdi. (Ek almış → Yer Tamlayıcısı)

C. CÜMLEDE VURGU
Cümlede asıl anlatılmak istenen, önemsenen ögenin belirgin hâle getirilmesine vurgu denir.
1. Fiil Cümlelerinde Vurgu: Yüklem sondaysa veya ortadaysa, vurgu yüklemden hemen önceki sözcüktedir.

▪ Yarın uçakla İzmir’e gideceğim. (Yer Tamlayıcısı vurgulu)

▪ İzmir’e yarın uçakla gideceğim. (Zarf/Edat Tümleci vurgulu)

Yüklem Baştaysa: Yüklemden önce öge olmadığı için vurgu yüklemin kendisindedir.

▪ Gidiyorum buralardan sonsuza dek. (Yüklem vurgulu)

2. İsim Cümlelerinde Vurgu: Yüklemi isim soylu olan cümlelerde vurgu yüklemin kendisindedir.

▪ Bu işin en zor kısmı beklemektir. (Yüklem vurgulu)

Soru Sözcüklerinde Vurgu: “Kim, ne, nerede” gibi soru sözcükleri (mi hariç) cümlede vurguyu üzerlerine çekerler.

▪ Dün akşam size kim geldi? (Özne vurgulu)

D. DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN DURUMLAR
Deyimler, ikilemeler, edat grupları, fiilimsi grupları, yardımcı fiillerle oluşan birleşik fiiller ve tamlamalar tek bir ögedir, asla parçalanmaz.

▪ Kırmızı kazağı olan çocuk geldi. (Sıfat tamlaması, hepsi Özne)

Ara sözler, bir ögenin açıklayıcısı durumunda olabilir.
Cümle Dışı Unsur: Cümlenin kuruluşuna katılmayan, öge kabul edilmeyen unsurlardır. Bağlaçlar, ünlemler, seslenmeler ve onay sözcükleri cümle dışı unsurdur.

▪ Hey, buraya bakın! (Hey → Cümle Dışı Unsur)

Bunlara da Göz Atın

8. Sınıf Deyimler, Atasözleri ve Özdeyişler-02 PDF Etkinlik indir

İncele

8. Sınıf Fiilimsi-01 PDF Etkinlik indir

İncele

8.Sınıf 1.Dönem 2.Yazılı Sınav Örneği Hecce Yayınları 1.Senaryo

İncele