CÜMLE TÜRLERİ
Cümleler; yüklemin türüne, yüklemin yerine (ögelerin dizilişine), anlamına ve yapısına göre dört ana başlıkta incelenir.
1. Fiil (Eylem) Cümlesi
▪ Çocuklar bahçede neşeyle koşuyor. (Haber kipiyle çekimlenmiş)
▪ Bu ödevi yarına kadar bitirmeliyim. (Dilek kipiyle çekimlenmiş)
2. İsim (Ad) Cümlesi
▪ Masanın üzerindeki vazo çok güzeldi.
▪ Başarılı olmanın sırrı sabırdır.
Yüklemi sesteş (eş sesli) bir sözcük olan cümlelere dikkat etmek gerekir. Cümleyi okumadan yalnızca yükleme bakılırsa hata yapılır.
Örnek:
▪ Arkadaşının yaptığı şakaya herkes güldü.. ➔ (gülmek eylemi → Fiil Cümlesi)
▪ Öğretmenimin en sevdiği çiçek güldür. ➔ (çiçek olan gül → İsim Cümlesi)
1. Kurallı (Düz) Cümle
▪ Sabah erkenden yola çıktık.
▪ Kitap okumak zihni dinlendirir.
2. Devrik (Kuralsız) Cümle
▪ Sakla samanı, gelir zamanı. (Yüklem başta)
▪ Bugün gördüm sizi okulun önünde. (Yüklem ortada)
3. Eksiltili Cümle
▪ Dağın tepesinde harika bir manzara… (var)
▪ Az veren candan, çok veren maldan… (verir)
Ne kadar çok çalıştığını herkes bilse de… cümlesinde yüklem olmadığı için eksiltili cümledir. Cümlenin yargısı tamamlanmamıştır.
1. Olumlu Cümle
▪ Dün akşam güzel bir film izledik. (İş gerçekleşmiş)
▪ Cebimde biraz para var. (Varlık mevcut)
“Kötü” ya da “olumsuz” olarak algıladığımız durumlar, cümleyi olumsuz yapmaz. Önemli olan şey, yargının gerçekleşip gerçekleşmediğidir.
Örnek:
▪ Zavallı kedi ağaçtan düştü. (Düşme eylemi gerçekleşti → Olumlu Cümle)
▪ Dedem geçen yıl vefat etti. (Ölüm gerçekleşti → Olumlu Cümle)
2. Olumsuz Cümle
▪ Bu yemek hiç güzel olmamış. (Olumsuzluk eki)
▪ Evde hiç şeker yok. (Yok sözcüğü)
▪ Bu sorular zor değil. (Değil edatı)
Bazı cümleler, biçimce (görünüşte) olumlu olduğu hâlde anlamca olumsuz olabilir. Genellikle “ne… ne…” bağlacı veya soru yoluyla yapılır.
Örnek:
▪ Ne aradı ne sordu. (Anlamı: Aramadı ve sormadı → Olumsuz)
▪ Ben sizi hiç kırar mıyım? (Anlamı: Kırmam → Olumsuz)
Bazı cümleler, biçimce olumsuz olduğu hâlde anlamca olumlu olabilir. İki olumsuzluk (matematikteki gibi) bir olumlu yapar.
Örnek:
▪ Seni sevmiyor değilim. (Anlamı: Seviyorum → Olumlu)
▪ Bu markette yok yok. (Anlamı: Her şey var → Olumlu)
Yan Cümle: İçinde fiilimsi barındıran ve temel cümleyi tamamlayan kısımdır. Cümlede ne kadar fiilimsi varsa o kadar yan cümle vardır.
Fiilimsi yüklemde olursa yan cümle değil, temel cümle kabul edilir. Yan cümleyi yüklem dışında aramalısınız.
Örnek: En sevdiği iş yürümekti. (Fiilimsi yüklemde, yan cümle yok.)
1. Tek Yüklemli (Basit) Cümle
▪ Rüzgârın etkisiyle ağaçtaki kuru yapraklar döküldü. (Tek yüklem, fiilimsi yok)
▪ Yarın akşam dayımlar bize gelecek.
2. İçinde Fiilimsi Olan (Birleşik) Cümle
▪ Koşan çocuk yere düştü. (“Koşan” fiilimsisi yan cümle kurmuş)
▪ Eve gelince beni ara. (“Gelince” fiilimsisi yan cümle kurmuş)
3. Birden Çok Yüklemli (Sıralı) Cümle
▪ At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır. (4 yüklem var)
▪ Kapıyı açtı, içeri girdi.
4. Bağlacı Olan (Bağlı) Cümle
▪ Eve geldim ve hemen uyudum.
▪ Çok çalıştı ama başaramadı.
Bağlaç kullanılan her cümle “bağlacı olan cümle” değildir. Bağlacı olan cümle olabilmesi için bağlacın yüklemleri birbirine bağlaması gerekir. Eğer ögeleri (özne, nesne vb.) bağlıyorsa bu bağlı cümle değildir.
Örnek:
▪ Marketten elma ve armut aldım. ➔ (Bağlaç nesneleri bağlamış, tek yüklem var. Bağlı cümle değil.)
▪ Marketten elma aldım ve eve döndüm. ➔ (Bağlaç yüklemleri bağlamış. Bağlı cümle.)