SÖZCÜKLER ARASI ANLAM İLİŞKİLERİ
Sözcüklerin birbirleriyle olan anlam bağlarını; eş anlam, zıt anlam, eş seslilik ve yakın anlam başlıkları altında inceleyelim.
1. Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler
Yazılışları ve okunuşları birbirinden tamamen farklı olduğu halde, karşıladıkları kavram bakımından aynı olan sözcüklere eş anlamlı (anlamdaş) sözcükler denir. Bu sözcükler cümlede birbirinin yerine kullanılabilir.
- Öykü ➔ Hikâye
- Muallim ➔ Öğretmen
- Siyah ➔ Kara
- Armağan ➔ Hediye
- Bu zorlu sınavı (imtihanı) başarıyla geçti.
- Kardeşine nasihat (öğüt) vermekten hiç vazgeçmezdi.
2. Zıt Anlamlı Sözcükler
Anlam bakımından birbirinin tam tersi olan, birbirleriyle çelişen kavramları ifade eden sözcüklere zıt (karşıt) anlamlı sözcükler denir.
- Sıcak ➔ Soğuk
- Uzak ➔ Yakın
- İnmek ➔ Çıkmak
- Taze ➔ Bayat
Önemli Uyarı 1: Bir sözcüğün olumsuzu, o sözcüğün zıttı değildir. Zıtlık ve olumsuzluk karıştırılmamalıdır.
Örnek:
Gelmek ➔ Gelmemek (Olumsuzu)
Gelmek ➔ Gitmek (Zıttı)
Önemli Uyarı 2: Sözcüklerin zıt anlamlı olabilmesi için her ikisinin de ya gerçek anlamda ya da mecaz anlamda kullanılması gerekir.
Örnek:
Bize çok ağır sözler söyledi. (Mecaz)
Bu kutu sandığımdan daha hafifmiş. (Gerçek)
Bu iki cümledeki “ağır” ve “hafif” birbirinin zıttı değildir. Çünkü biri mecaz, diğeri gerçek anlamdadır.
3. Eş Sesli Sözcükler
Yazılışları ve okunuşları birebir aynı olduğu halde, anlamları birbirinden tamamen farklı olan sözcüklere eş sesli (sesteş) sözcükler denir.
- Gül: Bahçedeki gül solmuş. (Çiçek)
- Gül: Fıkraya bütün sınıf güldü. (Gülme eylemi)
- Yaz: Bu yaz tatile gideceğiz. (Mevsim)
- Yaz: Öğretmenin dediklerini deftere yaz. (Yazma eylemi)
Uyarı 1: Üzerinde düzeltme işareti (^) bulunan sözcükler ile bu işaretin bulunmadığı sözcükler sesteş değildir. Çünkü bunların okunuşları ve anlamları farklıdır.
Örnek: Kar (yağış) – Kâr (kazanç) | Hala (babanın kız kardeşi) – Hâlâ (henüz)
Uyarı 2: Bir sözcüğün gerçek anlamı ile mecaz anlamı arasında sesteşlik ilişkisi yoktur. Sesteşlik için kelimelerin temel anlamlarının tamamen farklı olması gerekir.
Örnek:
Yemeğin kokusu odaya yayıldı. (Gerçek)
Bu işin kokusu yakında çıkar. (Mecaz)
Bu iki kullanım arasında sesteşlik değil, anlam genişlemesi (gerçek-mecaz ilişkisi) vardır.
4. Yakın Anlam
Yazılışları farklı olan ve anlamları tam olarak aynı olmasa da birbirine çok benzeyen, birbirini çağrıştıran sözcüklere yakın anlamlı sözcükler denir. Eş anlamlılıkta anlamlar birebir aynıyken, yakın anlamlılıkta küçük farklar vardır.
- Basmak – Çiğnemek
- Dargın – Küskün
- Doğru – Dürüst
- Yalan – Yanlış