SÖZCÜKTE ANLAM
Dilimizdeki iletişimi sağlayan en küçük ve anlamlı yapı taşına sözcük (kelime) adını veririz. Sözcükler bir durumu, bir nesneyi veya bir eylemi karşılar.
1. Gerçek Anlam
Bir kelimenin söylendiğinde aklımıza gelen ilk anlamına veya sözlükteki birinci anlamına gerçek anlam denir. Temel anlam olarak da bilinir.
- Sıcak çorbayı içince dili yandı.
- Bu cümlede “yanmak” sözcüğü, aklımıza gelen ilk anlamıyla yani “ısı etkisiyle zarar görmek” manasında kullanılmıştır.
2. Mecaz Anlam
Bir sözcüğün gerçek anlamından tamamen koparak ve uzaklaşarak cümle içinde kazandığı yeni, soyut anlama mecaz anlam denir.
- Biletler tükenince sinemaya gitmekten vazgeçtik, biletlerimiz yandı.
- Bu cümlede “yanmak” sözcüğü, gerçek anlamı olan “ateş almak” değil, “geçerliliğini yitirmek” anlamında kullanılmıştır.
3. Yan Anlam
Bir kelimenin temel (gerçek) anlamından tamamen kopmadan, şekil veya işlev benzerliğiyle kazandığı yeni anlama yan anlam denir. Genellikle insana ait organ isimlerinin cansız varlıklara verilmesiyle oluşur.
- Masanın kırılan ayağını tamir ettik. (İnsanın ayağına şekil olarak benzerliği)
- Ayakkabının burnu taşa çarpınca soyuldu. (Çıkıntılı uç kısmı)
4. Terim Anlam
Bilim, sanat, spor, meslek gibi özel alanlara ait kavramları karşılayan sözcüklere terim anlamlı sözcükler denir.
- Hakem, kaleciye yaptığı faulden dolayı penaltı verdi.
- Bu cümlede “penaltı” sözcüğü, futbol sporuna ait özel bir terimdir.
Bir sözcük cümledeki kullanımına göre farklı bilim dallarında terim olabilir. Aynı sözcüğün birden fazla terim anlamı olabilir.
Örnek:
Oyunun ikinci perdesi başladı. ➔ Tiyatro Terimi
Kaz, perde ayaklı bir hayvandır. ➔ Biyoloji Terimi
Bu şarkıyı yanlış perdeden söylüyorsun. ➔ Müzik Terimi
5. Çok Anlamlılık
Dilimizdeki bir sözcüğün cümle içinde kullanıldığı yere göre birden fazla anlama gelecek şekilde kullanılmasına çok anlamlılık denir.
- Bu evden haftaya çıkıyoruz. (Taşınmak, ayrılmak)
- Merdivenleri koşarak çıktı. (Yukarı doğru yürümek)
- Lekeler yıkamama rağmen çıkmadı. (Yok olmak, temizlenmek)
- Okul gezisi 200 liraya çıktı. (Mal olmak, fiyat tutmak)
- Karşı sokaktan aniden araba çıktı. (Görünmek, belirmek)
6. İkilemeler
Anlatımı daha etkili ve güçlü kılmak amacıyla aynı, yakın veya zıt anlamlı sözcüklerin yan yana kullanılmasıyla oluşan sözcük gruplarına ikileme denir. İkilemeler her zaman ayrı yazılır ve aralarına virgül konmaz.
- Aynı sözcüklerle: Koşa koşa, yavaş yavaş
- Eş anlamlılarla: Ses seda, kılık kıyafet
- Zıt anlamlılarla: İleri geri, aşağı yukarı
- Biri anlamlı biri anlamsız: Eğri büğrü, eski püskü
- İkisi de anlamsız: Abur cubur, mırın kırın
- Yansıma sözcüklerle: Şırıl şırıl, horul horul
7. Pekiştirme
Bir kelimenin anlamını kuvvetlendirmek için kelimenin ilk hecesine “m, p, r, s” harflerinden uygun olanının getirilmesiyle yapılan yeni sözcüklere pekiştirmeli sözcükler denir.
- Sarı ➔ Sapsarı (Çok sarı)
- Temiz ➔ Tertemiz (Çok temiz)
- Mor ➔ Mosmor (Çok mor)
- Düz ➔ Dümdüz (Çok düz)
Sözcüğün tekrarlanmasıyla yapılan pekiştirmeler ayrı yazılır.
Örnek: Sarı sarı laleler topladık.
“mi” soru eki de pekiştirme göreviyle kullanılabilir.
Örnek: Tatlı mı tatlı bir kediydi.
8. Çağrışım Yapan Sözcükler
Bir kelimeyi duyduğumuzda veya okuduğumuzda zihnimizde canlanan, o kelimeyle ilgili diğer kelimelere çağrışım denir.
- “Kış” sözcüğü size neleri hatırlatır?
- ➔ Kar, soba, eldiven, soğuk, portakal…
9. Türkçesi Varken
Dilimizi korumak ve yozlaşmasını önlemek için, dilimize yabancı dillerden giren kelimeler yerine Türkçe karşılıklarını kullanmaya özen göstermeliyiz.
- Full ➔ Tam / Dolu
- Exit ➔ Çıkış
- Start ➔ Başlangıç
- Laptop ➔ Dizüstü Bilgisayar
- Link ➔ Bağlantı