SÖZ GRUPLARI
Birden fazla kelimenin bir araya gelerek oluşturduğu, tek başına taşıdığı anlamdan farklı ve genellikle mecazlı yeni bir anlam kazandığı ifadelere söz grupları denir.
1. Söz Gruplarında Anlam
En az iki sözcüğün birleşmesiyle oluşan ve genellikle kalıplaşmış bir yapıya sahip olan kelime topluluklarına söz grubu (kelime grubu) denir. Bir söz grubunun anlamı, onu oluşturan kelimelerin tek tek anlamlarından çıkarılamaz; grup olarak değerlendirilmelidir.
- Yazar, romanında okuyucuyu başka diyarlara götürüyor.
- Bu cümlede “başka diyarlara götürmek” söz grubuyla, okuyucunun hayal dünyasını zenginleştirmek, onu bulunduğu ortamdan zihnen uzaklaştırıp farklı dünyalara çekmek kastedilmiştir.
2. Kalıp Sözler – Mecazlar
Toplum tarafından benimsenmiş, günlük konuşmalarda sıkça başvurulan, anlamı herkesçe bilinen ve genellikle değiştirilemeyen sözlere kalıp sözler denir. Duygu ve düşünceleri kısa ve etkili bir şekilde ifade etmek için kullanılırlar.
- Geçmiş olsun: Hastalanan veya kötü bir durum yaşayan kişiye söylenir.
- Eline sağlık: Yemek yapan veya bir işi bitiren kişiye teşekkür etmek için söylenir.
- Gözün aydın: Beklenen güzel bir haberi alana veya kavuşma yaşayan kişiye söylenir.
- Kolay gelsin: Bir işle meşgul olan kişiye iyi dilekte bulunmak için söylenir.
3. Deyimler
Genellikle gerçek anlamından uzaklaşarak kendine özgü bir anlam kazanan, kalıplaşmış sözcük gruplarına deyim denir.
- Gözden düşmek: Birinin sevgi ve güvenini kaybetmek.
Deyimlerin Özellikleri
- Anonimdir: Söyleyeni belli değildir.
- Kalıplaşmıştır: Sözcüklerin yerleri değiştirilemez, eş anlamlıları kullanılamaz.
Örn: “Püf noktası” yerine “Püf yeri” denemez. - Ders vermez: Sadece o anki durumu belirtir.
Örn: “Küplere binmek” sadece çok sinirlenme durumunu anlatır, bir öğüt içermez. - Mastar halindedir: Genellikle “-mak / -mek” ile biter ancak cümleye göre çekimlenebilir.
Örn: “Pot kırmak” ➔ “Yine pot kırdın.”
Genellikle Mecaz Anlamlıdır: Ancak gerçek anlamlı deyimler de vardır.
- Gerçek Anlamlı: Yükte hafif pahada ağır, Kimi kimsesi olmamak.
- Mecaz Anlamlı: Etekleri zil çalmak, Hapı yutmak.
4. Atasözleri
Uzun deneme ve gözlemlere dayanılarak söylenmiş, halka mal olmuş, öğüt verici nitelikteki özlü sözlere atasözü denir.
- Damlaya damlaya göl olur. (Küçük birikimlerin önemini anlatır.)
Atasözlerinin Özellikleri
- Anonimdir: İlk söyleyeni belli değildir.
- Kalıplaşmıştır: Sözcükler değiştirilemez. “Sakla samanı, gelir zamanı” yerine “Sakla otu…” denemez.
- Öğüt Verir: Mutlaka bir ders çıkarma amacı taşır.
- Cümle şeklindedir: Yargı bildirir.
Atasözleri anlam özelliklerine göre üç gruba ayrılır:
1. Gerçek Anlamlılar: Mecaz içermez. (Örn: Dost ile ye, iç; alışveriş etme.)
2. Mecaz Anlamlılar: Kelimeler gerçek anlamının dışındadır. (Örn: Terzi kendi söküğünü dikemez.)
3. Hem Gerçek Hem Mecaz Anlamlılar: (Örn: Ateş düştüğü yeri yakar.)
Uyarı: “Unutma” kelimesi atasözlerinin başına getirildiğinde anlamlı bir öğüt oluşuyorsa o söz genellikle atasözüdür. Deyimlerde ise bu durum çoğunlukla anlamsız olur.
5. Özdeyişler (Vecizeler)
Bir düşünceyi, bir duyguyu en kısa ve etkili biçimde anlatan, kim tarafından söylendiği belli olan (anonim olmayan) özlü sözlere özdeyiş (vecize) denir.
- “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.” (Mustafa Kemal Atatürk)
- “Eğitimdir ki bir milleti ya özgür, bağımsız, şanlı, yüksek bir topluluk halinde yaşatır ya da esaret ve sefalete terk eder.” (Mustafa Kemal Atatürk)
- “Bana bir harf öğretenin kırk yıl kölesi olurum.” (Hz. Ali)